فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤١
حقايقى كه عين خارجيت يا بطلان ذاتى هستند در ذهن حلول نمىكنند
ادعاى مستشكل نيز با واقع ، مطابق نخواهد بود . بنابراين ، ادعاى فوق مبنى بر اين كه صور علمى مطابق با خارج نيستند سفسطه‌اى بيش نيست .
* قوله : بحصول صور الاجسام ؛ در اين‌جا مقصود از صُوَر اجسام ، اعراض اجسام است كه توسط قواى پنج گانه حسى ادراك مىشوند . به عبارت ديگر ، منظور نوعيت‌هاى مختلفى است كه به ادراكات لمسى و حسى قابل دركند ، مانند حرارت ، برودت ، شكل‌ها ، ابعاد ، مقادير ، شورى ، شيرينى و رنگ‌ها و بوها و صداها و غير اينها .
بعداً خواهيم گفت كه در انسان قوّهء حسى جوهرياب نداريم و اذعان به وجود جوهر از طريق عقل صورت مىگيرد نه قواى حسى .
* قوله : بما لها من النسب ؛ مثلًا قوّهء مدركه ، سفيدى را نقطه مقابل سياهى مىبيند و ميان آنها نسبت ضديت برقرار مىكند ، همان‌طور كه در خارج هم نسبت ضديت بين آنها برقرار است . يا ساير نسبت‌ها ، مانند كليت و جزئيت ميان دو چيز ، نوعيت و جنسيت ميان دو چيز ديگر يا كوچكى و بزرگى ميان اشياى مختلف . بنابراين ، همان نسبتى كه اشياء در خارج دارند در مغز هم همان نسبت ، درك مىشود .
حقايقى كه عين خارجيت يا بطلان ذاتى هستند در ذهن حلول نمىكنند
حقايقى كه عين خارجيت يا بطلان ذاتى هستند در ذهن حلول نمىكنند
متن
الأمر الثّالث أنّه لما كانت الماهيات . . . فى مباحث العقل والعاقل والمعقول .
ترجمه
مطلب سوم ، ماهيات حقيقى همان‌هايى هستند كه اگر در خارج موجود شوند به همراه آثار خارجى موجود مىشوندو اگر در ذهن حلول كنند بدون ترتب آثار خارجى موجود مىشوند . بنابراين اگر چيزى فرض شود كه خارجيت و ترتب آثار خارجى عين ذات اوست ، مانند وجود و صفاتِ قائم به آن ، مانند قوّه و فعل ، وحدت و كثرت و امثال آن ، حصول چنين چيزى در ذهن طبيعتاً محال خواهد بود ( چون خارجيت ذاتى اوست ) . هم‌چنين اگر فرض شود چيزى كه حيثيت ذاتى آن بطلان و فقدان آثار