فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٣٢
وجود ذهنى همراه با آثار خاص خود
وجود ذهنى همراه با آثار خاص خود
وجود ذهنى همراه با آثار خاص خود
متن
وبالجملة شأن الوجود الذّهنىّ الحكاية . . . ذهنيّاً لماهيّة كذا خارجيّة .
ترجمه
خلاصه ، شأن وجود ذهنى حكايت از خارج است ، بدون آن‌كه آثار خارجى بر ذهن مترتب شود . و اين ( عدم ترتب آثار خارج بر ذهن ) منافات ندارد « 1 » با اين‌كه آثار خودش ، مانند آثار كيْف بر آن مترتب شود . و نيز منافاتى با مطلبى كه خواهد آمد - كه صُوَر علميه مطلقاً مجرد از ماده هست - ندارد ؛ زيرا ترتب آثار كيف نفسانى و همين‌طور تجرد ، حكم صُوَر علميه‌اند فى نفسه . اما عدم ترتب آثار و حكايت‌گرى ، حكم صُوَر علميه‌اند در مقايسه با خارج و از اين حيث كه اين صُوَر ، وجودات ذهنى براى ماهيات خارجىاند .
شرح
گرچه بر ماهيات ذهنى آثار وجود ذهنى ، مانند كليت و نوعيت يا آثار كيف نفسانى - به حكم آن‌كه وجودات ذهنى و صور علمى در نفس ، كيف نفس محسوب مىشوند - يا حكم به تجرد - به حكم آن‌كه علوم ، مطلقاً اعم از جزئى و كلى و اعم از عقلى و خيالى و حسى ، مجرد است - مترتب مىشود ، اما آثار وجود خارجى بر آنها مترتب نمىشود . اگر ماهيت آتش و يخ در خارج حار و بارد است در ذهن چنين نيست . پس ، ماهيت در هر يك از دو وعاى ذهن و خارج آثار خاص به خود را دارد و اين دو نوع آثار ، مغاير با يك‌ديگرند .
از اين‌جا اين نكته روشن مىشود كه خارجيت و ذهنيت هيچ كدام عين ماهيات نيستند . ماهيت اگر به وجود خارجى موجود شد ، خارجى و اگر به وجود ذهنى
( 1 ) . ر . ك : مرحلهء يازدهم فصل اول