برهان ( فارسى ) — الصفحة ٢١٦

يادداشت‌ها

بر اصغر باشد ، در غير اين‌صورت حتى اگر حدّ اوسط علت وجود خود اكبر نيز باشد ، برهان مورد بحث برهان لمّ نخواهد بود .

محقق طوسى ( اساس الاقتباس ، ص 363 ) مىنويسد :

و بايد دانست كه وجود اكبر اصغر را ، غير نفس اكبر و اصغر بود ؛ پس علت او [ يعنى ، علت وجود اكبر اصغر را - ق . ص . ] غير علت هريكى از اين دو حدّ باشد ؛ و وضع علت اوست تنها در اوسط كه مقتضى لميّت برهان بود نه وضع علت نفس اكبر .

در اين‌مورد هم‌چنين نگ : ابن سينا ، برهان شفاء ، بند 73 ، ص 65 - 66 ، با يادداشت 68 .

*

( 56 ) . در مورد اين‌كه در برهان انّ حدّ اكبر علت حدّ اوسط است . ر . ك : يادداشت 58 و متن مربوط به آن .

* ( 57 ) . دو استدلال زير را كه به فرض « برهان لمّ » اند در نظر مىگيريم .

1 . الف ب است ، ب ج است ؛ پس الف ج است .

و

2 . د الف است ، الف ج است ؛ پس د ج است .

در اين‌جا نتيجهء استدلال اول كبراى استدلال دوم است ، و در استدلال دوم - كه به فرض برهان لمّ است - علت ثبوت اكبر - ج ) بر اصغر - د ) در واقع ب است ، امّا عليّت آن البته از طريق اصغر استدلال اول ( - الف ) اعمال شده است ، زيرا چون ب علت ثبوت ج بر الف است ( نتيجهء استدلال اول ) و الف علت ثبوت ج بر د است ( نتيجهء استدلال دوم ) ، روشن مىشود كه ب ( - حدّ اوسط استدلال اول ) به واقع علت ثبوت ج بر د ( نتيجهء استدلال دوم ) است ، امّا عليّت آن از طريق حدّ اصغر استدلال اول ( - الف ) اعمال شده است .