رساله لب اللباب در سير و سلوك اولى الألباب به ضميمه مصاحبات ( طبع جديد ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٢
2 ابحاث فلسفى
چون جملهء « زيد فانى شد » ضمير دارد . اين درد را بايد علاج كرد .
شما نظر به كثرت كنيد ! نظر به وحدت كنيد ! نظر به هر جا كه دلتان مىخواهد بيندازيد ، آن ضمير بالاخره مرجع مىخواهد و بايد نشان دهيد ! و نشان هم نمىتوانيد بدهيد !
و نگوييد : پس فنا نيست . بلى فناى به اين معنا نيست و اما فنايى كه در جملهء « زيد فانى شد » داريم و عين ثابتش محفوظ است ، داريم .
فناى صفات و اسما ، با فناى در ذات تفاوتى ندارد ، و در هر حال ضمير مرجع مىخواهد ، و عين ثابت بايد باقى بوده باشد . در هر حال و در هر مرحلهء فنا كه مىگوييم : فلان موجود فانى در حق شد ، اين موجود ضمير دارد و مرجع اين ضمير را بايد نشان داد .
و اين همان عين ثابت است كه سابقاً يك وجودى ، و يك مضافٌ اليهى داشت ، حالا وجودش را از دست داده ، به علت فنايى كه برايش حاصل شده است ، ولى عين ثابتش از بين نمىرود .
تلميذ : اين‌كه ما مىگوييم : كرم آب پر در آورد و به آسمان پريد ، درست است يا نه ؟
كرم‌هايى در آب‌هاى راكد تكوين مىشوند ، و سپس به صورت پشه ، پر درمىآورند و به آسمان مىپرند .
آيا اين كرم در حالى كه كرم است پريد ، يا در حالى كه پر درآورد و پشه شد ؟
البته در حالى كه پشه شد پريد . ولى در اين جمله مىگوييم : كرم پر درآورد و پريد .
معلوم است كه اين تعبير مُسامحى است ، زيرا كرم در حالى كه كرم است نمىپرد . كرم پريد ، يعنى آن‌چه كه سابقاً كرم بود الآن پريد . تبديل به يك ماهيت پرنده‌اى شد ؛ طائر شد و پرواز كرد .
زيد فانى در حق شد ؛ يعنى آن‌چه را كه قبل از فنا عين ثابت داشت و زيديتِ زيد و هويت انسانى براى او بود ، تغيير هستى داد و از عالم تعين و هستى به عالم اطلاق و