رسائل توحيدى ( فارسى ) — الصفحة ١٣٠
د ) روايات مربوط به [ عالم ] ذرّ و ميثاق
فرزندانش است . بنابراين ، تعبير : « مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ » به‌نحو تغليب است وآدم عليه السلام و آنچه از پشت او بيرون مىآيد ، و نيز آنچه از پشت فرزندان خارج شده از صلب او ، بيرون مىآيد همه را شامل مىگردد .
و از اين رو ، در رواياتى كه در تفسير اين آيه وارد شده ، آمده است : « خداوند از پشت آدم ، فرزندان اوتا روزقيامت را بيرون آورد » . و اين « تغليب » براى اشاره به آن است كه واسطه بودن برخى ازمردم در به وجود آمدن برخى ديگر ، مورد نظر بوده است ولى اين تفاوت‌ها درتماميت حجت برآنها واعترافشان به ربوبيّت خداوند ، تأثيرى ندارد ؛ از اين رو ، زمينه‌ساز دنبالهء آيه خواهد بود كه : « أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ » . ( دقت شود ) .
حال اگر محل اين گرفتن و گواه ساختن ، همين زندگى دنيايى باشد ، جملهء « قالُوا بَلى شَهِدْنا » حاكى از زبان حال مىباشد ، و مراد از گرفتن آنها ، همان به وجود آوردن آنان ازراه زاد و ولد خواهد بود ، و مقصود از « وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ » نشان دادن آنها به خودشان مىباشد باهمهء آيات انفسى دالّ بروجود خداوند ويگانگى او ، كه درآنها وجود دارد ؛ و آن‌گاه اعتراف آنها با زبان حال بريگانگى خداوند سبحان ، مترتب برآن مىگردد ، وخلاصه ، مضمون آيه ، چنين خواهد بود : « خداوند سبحان آدميان را دراين دنيا آفريد و در آن ، پراكنده نمود ، و با نشان دادن آيات انفسى و نماياندن نيازهاى آنها به يك پروردگار و گرداننده ، آنان راگواه برخودشان ساخت ، و دل‌هاى آنان به اين آيات ودلالتش بروجود خداوند ، معترف گشت و با زبان حال گفتند : آرى ، شهادت داديم » .
اما از سياق اين آيات به دست مىآيد كه برگرفتن همهء انسان‌ها و گواه ساختن آنهاتنها براى قطع دوحجت مىباشد كه ممكن است آدميان در روز رستاخيز - آن‌گاه كه عذاب را مشاهده كنند و سبب‌ها از آنان جدا گردد - بدان احتجاج نمايند ؛ و آن دو حجت ، يكى آن است كه بگويند : ما از اين امر درغفلت بوديم ، و ديگر آن‌كه بگويند : ما