شرح رسالة المشاعر ملا صدرا ( فارسى ) — الصفحة ٨٢

اساتيد و مروجان فلسفه از زمان ميرداماد و مير فندرسكى تا عصر حاضر و كيفيت سير فلسفهء اسلامى بعد از ملا صدرا

ديگرى هم داشته است كه ما به مناسباتى در كتب تراجم به نام بعضى از شاگردان آنها برخورد كرده‌ايم كه در اطراف شيراز و ساير بلاد منتشر شده‌اند .

از جمله آنها قطب الدين محمد نيريزى شيرازى است [ 1 ] كه در سنهء ( 1173 ه . ق ) فوت كرده است ، ناچار معاصر با طبقهء بعد از ملا محمد صادق و شاگرد او ملا حمزه است . به عربى خوب شعر مىگفته است الحكمة الإبداعية يا فصل الخطاب و رسالهء ابداعيه در شعر از آثار اوست . قهرا نيريزى معاصر است با آقا ميرزا محمد تقى الماسى و ملا اسماعيل خواجوئى و ملا عبد اللّه حكيم . و از شاگردان مع الواسطه آخوند ملا صدراست .

آقا ميرزا محمد تقى الماسى « محمد تقى بن ميرزا كاظم بن ميرزا عزيز الله بن مولى محمد تقى مجلسى » از احفاد مجلسى اول ( م - 1159 ه . ق ) مولى محمد اسماعيل « بن [ 2 ] محمد رضا علاء الدين محمد » مازندرانى ساكن كوى خواجوى اصفهان معروف به ملا اسماعيل خواجوئى ( م - 1173 ه . ق ) و ملا عبد الله حكيم

[ 1 ] نيريزى از طريقهء حكماى مشاء در كتب خود انتقاد نموده و خود از طرفداران طريقهء تصوف و اشراق است . در مقام انتقاد از فلسفهء بحثى و نظرى صرف خشك و خالى گفته است :

« و منطقهم لن يعصمن عن الخطاء * و ليس بمغن بل اساس الخطيئة * و هم اسسوا ذاك الأساس لمسجد * ضرار بنوا لا بالعقول الرزينة * و إنّي بنطق العارفين مؤسس * لكم منطقا للحكمة العلوية » .

[ 2 ] ملا اسماعيل رساله‌اى در رد اشكالات آقاى جمال الدين خوانسارى بر ميرداماد نوشته است و حدوث زمانى موهوم را كه مختار آقا جمال و جمعى از متكلمان است ، باطل دانسته . از اين رساله تبحر خواجويى در عقليات كاملا ظاهر مىشود . رساله‌اى هم بر رد صوفيه نوشته است متكلمان عالم « ما سوى الله » را حادث به حدوث زمانى مىدانند و چون بر آنها اشكال مىشود كه زمان از حركت انتزاع مىشود و مبدأ حركت جسم است ، بنابراين حدوث زمانى معنى ندارد . گفته‌اند مراد از زمان ، زمان موهوم است كه وهم اعتبار مىنمايد بعضى از متكلمان - خذلهم الله - منشأ انتزاع زمان موهوم را ذات حق مىدانند .

بر اين قول يك اشكال بديهى وارد است و آن اين است كه بر فرض حدوث زمانى موهوم بايد عالم فقط در وهم حادث باشد نه در خارج در خارج بايد قديم باشد .