شرح رسالة المشاعر ملا صدرا ( فارسى ) — الصفحة ٤٧٩

« المشعر الثالث :

لا خارجا و لا ذهنا و لا وهما و لا عقلا و مثل هذه لا يمتزج بغيرها ، و يجب أن تكون متعلّقة بكلّ شيء و لا يخرج عن حيطته شيء ، فالواجب الوجود عالم

وحدت وصفى عبارت از وحدتى است كه وصف از براى واحد باشد و به اين وحدت وحدت نسبى و اضافى و اعتبارى هم اطلاق شده است . همين وحدت است كه اضافه مىشود به حق تعالى از حيث اسم « اللّه » ، چون اسم « اللّه » محتد و مجمع جميع صفات است . اللّه به اصطلاح اهل توحيد وضع شده است از براى حقيقت صرف وجود به اعتبار صفات جلالى و جمالى از علم و قدرت و اراده و جميع اسماى حسنا و اين وحدت مرجع جميع كثرات و با كثرت سازگار است و تقابل ندارد .

وحدت فعلى عبارت است از واحدى كه ظهور و تجلى آن توقف بر شرائط يا شرطى دارد . و از آن جائى كه جميع شرائط و اسباب و علل از تعينات حق‌اند ، و از آن جائى كه به حق ارتباط دارند ، واحدند . به حكم وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى « 1 » و به مقتضاى كريمهء إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ « 2 » و قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ « 3 » و كلمهء شريفه يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ « 4 » اين وحدت به وحدت اسمايى و وصفى رجوع مىنمايد كه در واقع اين وحدت از شؤون وحدت صفتى و وحدت صفتى ظهور وحدت ذاتى و وحدت ذاتى سارى در همهء اشياست و هر شيئى به حسب ذات از وجه خاص ، مظهر وحدت حقيقى او مىباشد . ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ . « 5 »

به تقسيم ديگر وحدت منقسم مىشود به وحدت حقيقى و وحدت عددى ؛ وحدت حقيقى وحدتى را گويند كه به حسب تعقل و وجود خارجى ، توقف بر مقابلهء با كثرت نداشته باشد ( كون الواحد واحدا لنفسه بدون ملاحظهء جهتى از جهات از قبيل وصف و حكم ) . وحدت عددى بر خلاف وحدت حقيقى شأن آن اظهار عدد و عادّيّت است . وحدت عددى منقسم

( 1 ) . الأنفال ( 8 ) : 17 . ( 2 ) . الفتح ( 48 ) : 10 . ( 3 ) . التوبة ( 9 ) : 14 . ( 4 ) . الفتح ( 48 ) : 10 . ( 5 ) . هود ( 11 ) : 56 .