نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٩٩

82 بحثى در قالب مثالى روح در عالم برزخ

پيدايشش تا ابد حتى در بهشت نيز كه در داخل بدن خواهد بود ، جسم است ليكن جسم لطيف خيلى لطيف . مثال انرژى برق در سيم يا در يك چيز آهنى بزرگ را از نو ياد آورى مى كنم .

در مباحث گذشته به طور مستدل و مشروح روشن شد كه هر چيز و هر شيئ و هر موجود ( غير از خدا ) زمانمند و مكانمند است . حتى آن « صادر اول » به فرض پذيرش نظر ارسطوئيان ، نيز زمانمند و مكانمند است و محال است كه چنين نباشد . زيرا صدور و صادر شدن با هر معنائى با هر تأويلى با هر توجيهى و با هر تصورى ، يك حركت است و :

حركت / تغيير / زمان .

زمان - تغيير / زمان - زمان .

تغيير - حركت / تغيير - تغيير .

و هر زمانمند قهراً مكانمند هم هست . زيرا تغيير بايد در چيزى باشد . بدون جا و محل براى تغيير ، تغيير امكان ندارد :

تغيير - مكان / تغيير - تغيير .

پس : هر زمانمند / مكانمند .

و : مكان / حد و حدود .

شيئ مكانمند / شيئ محدود .

زيرا : مكان - حد و حدود / مكان - مكان .

همه چيز ( غير از خداوند متعال ) محدود است ، همه چيز بايد يك قالبى داشته باشد ؛ قالب كثيف و فشرده ، يا قالب بسيط و لطيف . روح پيش از آفرينش اين بدن دنيوى نيز قالبى داشته و دارد . پس از خروج از بدن نيز قالبى دارد و بايد داشته باشد . زيرا در غير اين صورت نامحدود و بى نهايت مىشود . و هيچ چيز ( غير از خدا ) نامحدود و بى نهايت نيست .