نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٢٦

70 عطف به مبحث شماره 68 باز بحثى در قضا و قدر

سريان / حركت / تغيير .

فيضان / حركت / تغيير .

زمان / تغيير / حركت .

زمان - تغيير / زمان - زمان .

زمان - حركت / زمان - زمان .

و هر زمانمند / مكانمند .

و هر مكانمند / محدود / پديده / غير ازلى .

به گمانم نيازى نيست كه هم آن فرمول ها را تكرار كنم و تكرار اين چند فرمول نيز از روى ضرورت بود . اما لازم است اين عبارت را تكرار كنم : « وجود » يك مفهوم صرفاً ذهنى است و در عينيت و واقعيت و حقيقت كائنات ، آن چه وجود ندارد ، خود « وجود » است . وجود در خارج از ذهن ، « عدم » است . و عدم نه سريان دارد و نه فيضان ، و نه هيچ چيز ديگر .

و آن چه در خارج از ذهن واقعاً هست ، « موجود » است نه وجود .

متاسفانه ، ارسطوئيات و صدرويات ، همگى غير از بازى كودكانه با اين « عدم » چيزى نيست . و اين عزيزان ما ، كى از اين بازى كودكانه و تخيلات بچگانه دست بر خواهند داشت ، معلوم نيست .

موضوع فلسفه شان و عرفان شان ، همين « وجود / عدم » است .

بهان ديگر : اگر از صدرويان بپرسيد : چرا علامه طباطبائى در اين مباحث ، طرف مثبت و نيك را عنوان مىكند و مى گويد : رحمت خدا قبل از اعمال انسان ، موجود است . اما سخن از نقمت خدا ، نمى آورد ؟