نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٧

2 عقل مجرّد است ؟ غير از خداوند ، مجرّدى وجود دارد ؟

زمان - تغيير / زمان - زمان .

پس : چون روح يك موجود تغيير پذير است ، پس يك موجود زمانمند است .

نتيجه : روح مجرد از زمان نيست .

روح متغير است . و هر تغيير در جائى و مكانى رخ مىدهد . زيرا :

تغيير - مكان / تغيير - تغيير .

روح موجود محدود است . زيرا هيچ چيزى غير از خدا محدود نيست .

حدّ / بُعد .

حد - بُعد / حدّ - حدّ .

و : حدّ / مكان .

زيرا : مكان - حدّ / مكان - مكان .

و همچنين : مكان - حدّ / حدّ - حدّ .

نتيجه : روح يك موجود مكانمند است و مجرد از مكان نيست .

و همين طور است فرشته ، عقل و نفس ( كه هنوز هم معلوم نيست ارسطوئيان به چه چيز ، نفس مى گويند ) .

كافى است در فرمول هاى بالا كلمه روح را برداريد و به جايش فرشته يا ملك بگذاريد . و همچنين عقل و نفس .

در جهان مخلوقات هيچ چيزى مجرّد از زمان و مكان نيست .

اكنون ببينيم مجرّدات ارسطوئيان از چه چيز ديگرى مجرد هستند ؟ از هيچ چيز . چون مكان و زمان يعنى عين ماده . زيرا :

ماده - مكان / ماده - ماده .

و برعكس : مكان - ماده / مكان - مكان .

و : ماده - زمان / ماده - ماده .