نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٩٤

51 اراده تكوينيّه و اراده تشريعيه نهى حضرت آدم از آن درخت

ترجم حديث : امام كاظم ( ع ) فرمود : خداوند دو اراده و دو مشيئت دارد : اراد حتمى . و اراد عزمى .

گاهى نهى مىكند در حالى كه انجام آن فعل مشيئت ( خواست ) اوست . و گاهى امر مىكند ، در حالى كه انجام آن فعل را مشيئت نكرده است .

مگر نمى بينى كه خداوند آدم و همسرش را نهى كرد كه از آن درخت نخورند ، در حالى كه آن ( خوردن ) را خواسته و مشيئت كرده بود ، چون اگر نخواسته بود ، نمى خوردند و اگر مى خوردند مشيئت آنان بر مشيئت خدا غلبه مى كرد ( و اين محال است ) .

و امر كرد ابراهيم ( ع ) را به ذبح پسرش ، در حالى كه عدم ذبح را مشيئت كرده بود . و اگر عدم ذبح را نخواسته بود ، مشيئت ابراهيم بر مشيئت خداوند عزّ و جلّ ، غلبه مى كرد .

ترجمه سخن علامه مجلسى ( ره ) : بيان : در تفسير سخن امام ( ع ) « در حالى كه آن را مشيئت كرده بود » : برخى گفته اند معناى اين جمله يعنى « خدا مى دانست » . اما اظهر اين است كه گفته شود : وقتى كه آن دو را از خوردن از آن درخت منصرف نكرد ، آنان را به اختيار خودشان واگذاشت ، براى مصلحت هاى عظيم . پس گويا خوردن شان را خواسته بود .

و بحث در اين باره در كتاب عدل خواهد آمد « 1 » ان شاء الله .

ترجمه سخن علامه طباطبائى ( ره ) : آن چه در اين حديث هست ؛ تقسيم اراده به اراد تكوينيّه و اراده تشريعيه ، است . و اين بحث خواهد آمد ان شاء الله « 2 » .

و اما آن چه مصنّف ( مجلسى ) استظهار كرده ، فقط تشبيه را فايده مىدهد نه حقيقت را .

بررسى : 1 - درست است مرحوم مجلسى با كلم « كأنّه » كه كلم تشبيه است سخن گفته است .

( 1 ) - در مبحث شماره 66 ، از همين مباحث . ( 2 ) - همان .