روابط اجتماعى در اسلام ( فارسى ) — الصفحة ١٥٦

1 . جبر و تفويض از نظر قرآن

كه بعد از پيامبران براى مردم حجتى در برابر خدا نباشد . « 1 »

تا هر كس هلاك مىشود با دليلى روشن هلاك شود و هر كس زنده مىشود ، با دليلى روشن زنده شود . « 2 »

با اين بيان ، چند امر واضح شد :

1 - تشريع ، بر اساس اجبار در افعال بندگان بنا نشده است ؛ پس :

الف - تكاليف متناسب با مصالح عباد در معاش و معاد جعل شده است ؛

ب - تكاليف از آن جهت متوجه بندگان است كه آنان در فعل و ترك مختارند ؛

ج - ثواب و عقاب مكلفان ، بر اثر اعمال نيك يا بدِ اختيارى آنهاست .

2 - چيزهايى را كه قرآن به خدا نسبت مىدهد ؛ از قبيل : اضلال ، خدعه ، مكر ، كمك كردن در طغيان ، مسلط كردن و متولى ساختن شيطان و برگماشتن او به عنوان « قرين » انسان ، اينها همه منتسب به خدا هستند ، اما به‌طورى كه با ساحت قدس و نزاهت الهى از پليدى و نقص و زشتى و بدى ، سازگارى داشته باشد .

بازگشت همهء معانى ذكر شده به گمراه‌سازى خدا و شعبه‌ها و انواع آن است ، اما هر گمراه‌سازىاى حتى گمراه‌سازى بدوى و بر سبيل اغفال ، منسوب به خدا و لايق ساحت قدس او نيست ، بلكه آن گمراه‌سازى براى خدا ثابت است كه به منظور مجازات و خذلان كسى كه بر اثر سوء اختيار خود ، چنين آينده‌اى براى خود پيش آورده است ، باشد :

جز فاسقان را بدان گمراه نمىكند . « 3 »

( 1 ) . « لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ » نساء ، آيهء 164 ( 2 ) . « لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ » انفال ، آيهء 42 ( 3 ) . « وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ » بقره ، آيهء 26