انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ٧٤
توفّىكننده ، خدا يا ملك الموت و يا دستياران او هستند
ملك الموت و در آيهء « حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا يُفَرِّطُونَ » « 1 » ، « توفّى » را به « ملائكه فرستاده شده » نسبت داده است . البته همان‌طور كه در محلّش روشن شده مرجع همهء اينها يكى است ، همهء افعال از آن خداست و با اين حال اين افعال داراى مراتبى هستند كه نسبت به هر مرتبه‌اى ، طائفه‌اى از موجودات برحسب مراتب وجودشان ، اقدام به انجام آن مىكنند .
روايات و اخبار نيز مؤيّد همين مطلبند : در توحيد از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود : « از ملك الموت پرسيده شد چگونه در يك لحظه ارواح را قبض مىكنى ، در حالى كه بعضى از آنها در مغربند و بعضى در مشرق ؟ پاسخ داد : اين ارواح را به خود مىخوانم و آنها اجابت مىكنند . . . دنيا در ميان دستان من هم‌چون ظرفى است در ميان دستان شما ، هر آنچه كه مىخواهيد از آن مىخوريد و نيز دنيا پيش من هم‌چون درهمى است نزد شما ، هرگونه كه مىخواهيد آن را به گردش درمىآوريد » . [ 78
در من لا يحضره الفقيه آمده است كه از امام صادق عليه السلام راجع به اين آيات سؤال شد :
« اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها » و « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » و « الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ » و « الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ » و « تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا » و « وَ لَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ » چگونه ممكن است اين آيات صحيح باشد در حالى كه مىدانيم گاهى در سرتاسر دنيا ، در يك لحظهء واحد آن‌قدر مىميرند كه شمارش آنها به جز از جانب خود خدا ، ممكن نيست ؟ امام پاسخ داد : خداوند تبارك و تعالى براى ملك الموت ، دستيارانى از ملائكه قرار داده است كه آنان ارواح را قبض مىكنند همان‌گونه كه رئيس نگهبانان براى خود دستيارانى دارد و آنان را براى حوائج مختلف به‌كار مىگيرد . بنابراين ملائكه اين اشخاص مختلف را توفّى مىكنند و ملك الموت علاوه بر آنهايى كه خود قبض مىكند ، افرادى را كه
( 1 ) . انعام ، آيه 61 ؛ و آن زمان كه كسى از شما را موت دررسد ، فرستادگان ما وى را توفّى مىكنند و در اين كار هيچ‌كوتاهى نكنند