انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٧

تعليقات و توضيحات مترجم

( 237 ) . « أرض » در آيات قرآنى گاه به معناى عالم ظاهر و عالم جسمانى نيز به‌كار مىرود هم‌چون در آيهء شريفهء « وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ » « 1 » و يا در آيهء شريفهء « قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ » « 2 » اما در بسيارى از آيات أرض به معناى همين زمين خاكى است [ لااقل در ظاهر آن ] . مرحوم شعرانى رحمه الله در نثر طوبى معتقدند كه أرض به معناى كرهء خاك كه اطلاق نجومى آن است ، در قرآن نيامده است و در قرآن به معناى سطح خاك و خشكى آن است يا قطعات آن ، بلكه كوه‌ها نيز از مفهوم ارض خارجند چنان‌كه از اين آيات استفاده مىشود : « يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ » « 3 » ، « وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ » « 4 » ، « وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ » * « 5 »

( 238 ) . آنچه مرحوم علّامه قدس سره در اين‌جا بيان داشته‌اند حاصل دو مقدمه است : اول آن‌كه زمين با بهشت به نوعى متحد است و دوم آن‌كه از تعبير « جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها » * ظاهر مىشود صاحبان ايمان و صبر در مرحله‌اى خارج از اين جنات عدن بوده‌اند با اين‌كه جنات عدن در آيهء شريفه به عنوان بيان و تفسير عقبى الدار آمده است . از مجموع دو مقدمه فهميده مىشود كه زمين هميشه در تحوّل است و اين تحوّل به سمت باطن و صورت ملكوتى و روشن آن است . جنات عدن با اين وجههء ملكوتى زمين متحد و مرتبط است . گويى حقيقت زمين هم از لايه‌هاى تودرتو تشكيل شده است ، لايهء ظاهرى آن همين زمين است كه بر آن زندگى مىكنيم و همين زمين داراى باطنى است و باطن آن را نيز باطنى كه اين بواطن همه به نور حق روشنند . تشبيه وارد در متن هم متناسب با اين معناست . تأمل شود .

( 1 ) . اعراف ، آيه 175 ( 2 ) . اسراء ، آيه 95 ( 3 ) . مزمل ، آيه 14 ( 4 ) . حاقه ، آيه 14 ( 5 ) . نثر طوبى ، ج 1 ، ص 16 - 17