انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٠

تعليقات و توضيحات مترجم

خلقتند و نه خود از مخلوقاتند . . . [ الرسائل التوحيديه ، ص 204 ] . قبلًا اين نكته گذشته است كه از آيهء شريفهء « وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ . . . » استفاده مىشود كه در خود « خزائن » هيچ‌گونه محدوديّت و تعيّنى وجود ندارد و بنابراين قهراً مراد از خزائن بايد اسماى الهى باشد كه از عالم خلق خارجند و از لواحق ذات الهىاند و به عين حق موجودند و نه به جعل و خلق حق .

و اما آيهء مورد بحث « ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى » همان‌طور كه از ظاهر آن پيداست دلالت مىكند آسمان‌ها و زمين و ميان آن‌دو به « حقّ » و « اجل مسمّى » پديد آمده‌اند . پس « حقّ » و « اجل مسمى » وسيله و سبب پيدايش اين امورند و خود از حكم مذكور در آيه مستثنايند ، چه آن‌كه نمىتوان تصور كرد كه « حقّ » و « اجل مسمّى » خود به حقّ و اجل مسمّى خلق شده باشند .

( 66 ) . درمورد « اجل » ذكر نكته‌اى لازم است كه غفلت از آن موجب تحيّر در فهم متن كتاب مىشود . « اجل شىء » به دو معنى به كار مىرود كه از هم بيگانه نيستند . اول به معناى ظرفى كه شىء در آن واقع و مستقر مىگردد « اجل » به اين معنا شامل طول حيات يك شىء مىشود . تمام عمر انسان به اين معنا ، اجل انسان است . دوم « اجل » به معناى آخر مدّت يك شىء و آخر ظرفى كه در آن مستقر مىگردد . بنابراين نقطهء پايان عمر ، اجل به اين معناى دوم است . در آيات قرآنيّه اجل به هر دو معنا به كار رفته است و بلكه بيشتر به معناى « آخر مدّت » آمده است . در آيهء شريفه : « إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ » « 1 » اجل به معناى آخر مدّت معيّن شده به كار رفته است و همين‌طور : « يَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ » « 2 » و در قصّهء موسى ، و شعيب ، آن‌جا كه مىفرمايد : « قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ » - تا آن‌جا كه - « قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ

( 1 ) . بقره ، آيه 282 ( 2 ) . عنكبوت ، آيه 5