انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٣

تعليقات و توضيحات مترجم

تأمّل و برهان اثبات كرد ، نظير آنچه كه در تعليقهء [ 9 ] آورديم . و در عين حال بيانى كه در متن از كلام ايشان آورديم ظاهرتر است .

( 11 ) . 1 . وجه استفادهء مدعا از آيهء شريفهء « قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ » ظاهراً اين است كه اين آيه دلالت مىكند كه هر عملى را با ذات عامل سنخيّت و مشاكلتى است و چون طبق آيهء سابق‌الذكر « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ . . . » « وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ » عمل ملائكه ممحّض در جهت امريت است ، پس به لحاظ سنخيّت و مشاكلت ثابت شده توسط آيهء قبلى ، ذات ملائكه نيز بايد ممحّض در جهت امريّت باشد .

2 . وجه استفادهء مدعا از دو آيهء شريفهء ديگر ، يعنى « كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ » و « وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً » مبتنى بر فهم همان نكته‌اى است كه در آيهء قبل گذشت : مرحوم علامه قدس سره در تفسير الميزان مىفرمايد : آيهء « الْبَلَدُ الطَّيِّبُ » را اگر بنفسه مورد ملاحظه قرار دهيم ، هم‌چون مَثَل عامّى است كه براى ترتّب اعمال صالحه و آثار حسنه بر ذوات طيّبهء كريمه ، زده مىشود و همين‌طور مثلى براى ترتب اعمال غيرصالح و ظهور آثار زشت از ذوات پليد . بنابراين ، مضمون اين آيه شبيه آيهء « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ » خواهد بود . [ الميزان ، ج 8 ، ص 161 ] .

حال بعد از دلالت اين آيات بر مسانخت اعمال با ذوات و مفروض بودن « جهت امرى محض » در اعمال ملائكه امرى بودن ذوات ملائكه هم‌چون نتيجه‌اى از اين قياس ، عايد مىشود .

( 12 ) . ذكر اين دو آيهء اخير ظاهراً براى اثبات كثرت عوالم امر است . چون در مقدمه ثابت شد كه هر كلمهء الهى از عالم امر است ، و نيز دو آيهء اخير كثرت كلمات الهى را فراتر از تصور مىداند . بنابراين ، عوالم امر الهى نيز خود داراى كثرتند .

( 13 ) . بعضى از مفسران تعبير « قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي » را اعراض از جواب به سؤال « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ » دانسته‌اند : خداوند به پيغمبر دستور مىدهد كه با گفتن اينكه