انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٢

تعليقات و توضيحات مترجم

و معرفت او بهره‌مند شود و نه بيشتر و چون وجود علت اقوا از وجود معلول است پس سرانجام حقيقتى از علت باقى خواهد ماند كه معلول از او در حجاب است .

( 9 ) . مراد از « هر دو مرحله » : يعنى ذات و افعال : « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ » اشاره به طهارت ذات مىكند و « لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ » اشاره به فعل . علاوه توان گفت : وجه اشارهء آيهء شريفه به « امرى » بودن ذات و افعال ملائكه ممكن است از اين جهت باشد كه تعبير « بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ » دلالت مىكند كه فعل ملائكه به امر الهى و ممحّض در آن است ، و با امرىبودن فعل ممكن نيست كه ذات آنها مشتمل بر جهت خلقى باشد ، چه آن‌كه خلقىبودن ذات لامحاله مستلزم آن است كه لااقل بعضى آثار و افعال آن خلقى باشد و مفروض آن‌كه همهء افعال ملائكه به « امر » صورت مىگيرد و لذا امرى و بلكه ممحض در جهت « امريّت » است . و اما « اكرام ذاتى » كه در متن از آن سخن رفته است ، ظاهراً اشاره به مطلبى دارد كه در الميزان بيان نموده‌اند و توضيح آن چنين است : در آيهء مورد بحث ملائكه متصف به عبوديت شده‌اند : « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ » در حالىكه مىدانيم هر صاحب ادراك و شعورى از عباداللّه است ؛ يعنى عبوديّت درمورد وى صادق است . پس تخصيص ملائكه به « عِبادٌ مُكْرَمُونَ » از اين جهت است كه آنها مشاهده اين معنا را مىكنند ، يعنى از نفس خويش جز عبوديّت مشاهده نمىكنند و اين اكرامى ذاتى براى آنهاست . خداوند آنها را در ذاتشان مكرم ساخته است ، چون در ذاتشان جز عبوديّت امر ديگرى مشاهده نمىكنند . پس مراد از « اكرام » در اين‌جا افاضهء عبوديّت كامل براى ملائكه است و كمال عبوديت ، مشاهدهء آن در ذات است .

( 10 ) . آنچه كه در متن تحت عنوان « نكتهء قابل توجه آن‌كه . . . » آمده است ، محتمل است تتميم استدلال به آيهء « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ . . . » باشد ، نه نكته‌اى زايد بر استدلال . در اين صورت مراد علامه قدس سره از اين‌كه آيهء شريفه خالى از اشاره به هر دو مرحله نيست فقط اشاره به امرىبودن فعل ملائكه به‌طور مستقيم است و امر بودن ذات را بايد با