انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٣

فصل 15 : در دوزخ

است و در جاى ديگر فرمود : « وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً » « 1 » كه فهميده مىشود « فضل » از رحمت و در واقع نوعى رحمت بدون استحقاق است . خداوند سبحان فرمود : « وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ » « 2 » پس اين رحمت مكتوبِ براى متّقين كه هيچ شيئى گنجايش آن را ندارد همان « مزيد » است ، و اگر در اين آيات تدبّر كنيم كه « فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ » « 3 » و « أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ » « 4 » و « إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ » « 5 » و « وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ » « 6 » درمىيابيم كه رحمت به وجهى همان بهشت است و بلكه بهشت مرتبه‌اى از مراتب رحمت است .

فصل 15 : در دوزخ

فصل 15 : در دوزخ

آيات وارده در اخبار از دوزخ و تفاصيل آن [ در حدود چهارصد آيه ] بيشتر از آيات وارده دربارهء بهشت است و به جز دوازده سوره از سوره‌هاى قصار در بقيّه به نحوى از تصريح يا تلويح از آن ياد شده است . و على اىّ حال ملخّص احوال دوزخيان آن‌كه از حيات حقيقى اخروى محرومند . خداى سبحان مىفرمايد : « قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ » « 7 » و « إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ » « 8 » و « وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ » « 9 » در حالى كه خداى

( 1 ) . نور ، آيه 21 ؛ و اگر فضل و رحمت خدا شامل حال شما نبود احدى از شما [ از گناه و زشتى ] پاك و پاكيزه نشدى ( 2 ) . اعراف ، آيه 156 ( 3 ) . حديد ، آيه 13 ( 4 ) . اعراف ، آيه 49 ( 5 ) . همان ، آيه 56 ؛ به درستى كه رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است ( 6 ) . ق ، آيه 31 ؛ [ و آن روز ] بهشت را براى اهل تقوا نزديك آرند تا هيچ دور از آن نباشند ( 7 ) . ممتحنه ، آيه 13 ؛ [ جهودان ] از عالم آخرت به‌كلّى مأيوسند ، چنان‌كه كافران از اهل گورستان نوميدند ( 8 ) . يوسف ، آيه 87 ؛ به‌درستى كه جز كافر هيچ كس از رحمت خدا نوميد نيست ( 9 ) . حجر ، آيه 56 ؛ [ ابراهيم گفت ] آرى هرگونه به جز مردم [ نادان مادّى ] گمراه ، هيچ‌كس از لطف خدا نوميد نيست