انسان از آغاز تا انجام ( فارسى ) — الصفحة ١٦٢

در معناى صعوبت و سهولت حساب

به جاى مىآورند آسان‌تر نمايد » . 184

در همان تفسير از امام جعفر صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود : « اگر حساب آن روز را كسى غير از خدا به عهده داشت خلايق پنجاه هزار سال معطل مىماندند و لكن خداوندِ سبحان در لحظه‌اى از اين امر فارغ مىگردد » . 185

از اين دو خبر مراد از « كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ » در آيهء مذكور معلوم مىشود . اما اين‌كه امر قيامت و حساب بر مؤمنان سهل مىگردد ، به خاطر آن است كه چهره‌هاى آنان در آن روز شاداب و به پروردگار خويش نگران ( ناظر ) است و بنابراين ، واقع را على ماهو عليه مشاهده مىكند « وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ » « 1 » و طول قيامت و حساب براى كافران و فاسقان هم از اين باب است كه از پروردگار خويش در حجابند . پس از اختلاف « در حساب » از جانب خلايق است نه از جانب خداوند سبحان ، كه از جانب او - تبارك و تعالى - امرى واحد و خالى از اختلاف است .

خلاصه آن‌كه ، همان‌گونه كه در گذشته روشن شد ، امر حساب جريانى هميشگى دارد و اما وقوع حساب در خصوص روز قيامت كه از آيات قرآنى استفاده مىشود همانند اختصاص مُلك است در آن روز به خداوند ، و همين‌طور حضور خلايق در آن روز در محضر حقّ و يا اختصاص همهء امور در آن روز به خدا كه در ديگر آيات قرآنى وارد شده ، با وجودى كه ظاهراً اختصاصى به روز قيامت ندارد و در مباحث سابق معناى اين اختصاص روشن شد . بنابراين ، مراد از وقوع حساب در روز قيامت آن است كه نتايج امور در آن روز به تمام معنا حقيقتاً ظاهر مىگردد ، كه در واقع ظهور نتيجهء خلقت و وصول ممكنات است به غايت سير خويش در طريقى كه از پروردگار شروع و به وى ختم مىگردد . 186 خداوند سبحان مىفرمايد : « وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ إِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَ كَفى

( 1 ) . نحل ، آيه 77 ؛ ر . ك : ص 21