اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — الصفحة ٨

اقسام حكمت نظرى :

1 - علم حساب .

2 - علم هندسه .

3 - علم هيئت .

4 - علم موسيقى .

و يا محتاج بمادّه هستند چه در خارج و چه در ذهن مانند علم باعيان و جواهر مانند سيب ، انار و غيره كه به آن حكمت طبيعى يا علم ادنى گويند پس تا اينجا معلوم شد كه موضوع علم حساب عدد است و لكن كلام و صحبت در اينستكه آيا عدد متحقّق در مادّه موضوع اينعلم است يا مجرّد عدد و لو در ضمن مادّه نباشد .

از كلام مرحوم مصنّف « ره » در متن استفاده مىشود كه موضوع اينعلم را عدد متحقّق در مادّه مىداند .

بعد مىفرمايد :

البتّه در اين ، كلام و صحبت است و اينعبارت اشاره بمطلبى است كه شيخ الرّئيس در كتاب شفاء نقل كرده و آن اينست كه :

محاسب چه بسا از عددى بحث مىكند كه منفكّ و مفارق است از مادّه مانند عروض عدد در مجرّدات نظير عقول و نفوس و واجب الوجود مثلا مىگوئيم واجب الوجود واحد است پس اطلاق عدد بر واجب كرديم با اينكه واجب مادّه نيست .

سپس شيخ اين اشكال را جواب داده و گفته است :

موضوع علم حساب عدد مطلق نيست بلكه عدد متحقّق در مادّه است و امّا اينكه در بعضى اوقات معروض آن مجرّدات واقع مىشوند به لحاظ اينكه خيلى نادر و در جنب مواد ناچيز هستند در علم حساب متعلّق غرض نمىباشند .

متن : و العدد قيل كمّيّة يطلق على الواحد و ما تألّف منه فيدخل الواحد و قيل نصف مجموع حاشيتيه فيخرج .

ترجمه : در تعريف عدد گفته شده :

كمّيت مقدارى است كه بر واحد و آنچه از آن تأليف مىيابد اطلاق گردد