اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — الصفحة ٧٦

فصل پنجم در بيان عمل تقسيم

متن : الفصل الخامس فى القسمة

و هى طلب عدد نسبته إلى الواحد كنسبة المقسوم إلى المقسوم عليه .

فهى عكس الضّرب .

ترجمه :

فصل پنجم در بيان عمل تقسيم

فصل پنجم در بيان عمل تقسيم

قسمت عبارتست از طلب نمودن عددى كه نسبتش به « 1 » همچون نسبت مقسوم است به مقسوم عليه بنابراين عمل قسمت عكس عمل ضرب مىباشد .

شرح اينفصل در بيان عمل قسمت يا تقسيم مىباشد .

تعريف قسمت : قسمت اينستكه عددى را طلب كنيم كه نسبتش با واحد همان نسبتى باشد كه مقسوم با مقسوم عليه دارد .

در نتيجه عمل تقسيم عكس ضرب مىشود چون در ضرب مىگفتيم نسبتى كه حاصل ضرب با يكى از دو مضروب و مضروب فيه دارد عبارتست از همان نسبتى كه ديگرى با واحد دارد و در اينجا عكس آن را مىگوئيم يعنى نسبت حاصل را با واحد سنجيده مىگوئيم همين نسبت را مقسوم با عدد ديگر يعنى مقسوم عليه دارد .

مثلا در تقسيم « 8 » بر « 4 » كه خارج قسمت « 2 » مىشود مىگوئيم نسبتى را كه « 2 » با « 1 » دارد يعنى ضعف همين نسبت را « 8 » با « 4 » دارد .

متن : و العمل فيها ان تطلب عددا إذا ضربته فى المقسوم عليه ساوى الحاصل المقسوم او نقص عنه باقلّ من المقسوم عليه .

فإن ساواه فالمفروض خارج القسمة .

و ان نقص عنه كذلك فانسب ذلك الاقلّ الى المقسوم عليه فحاصل النّسبة مع ذلك العدد هو الخارج .