اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — الصفحة ٦٢

قاعده ديگر در تسهيل ضرب

ابتداء يكى از دو عدد مضروب و مضروب فيه را دو برابر يا سه برابر و يا چهار برابر و يا بيشتر كرده سپس ديگرى را به همان تعداد كوچك مىنمائيم بعد حاصل ايندو را در يكديگر ضرب مىكنيم عدد حاصل همان عدد مطلوبست .

متن : مثالها :

خمسة و عشرون في ستّة عشر .

فلو ضعّفت الاوّل مرّتين و نصّفت الثّاني كذلك لرجع إلى ضرب أربعة في مأة و هو اظهر .

ترجمه : مثال

مثلا در ضرب عدد « 25 » در « 16 » مىگوئيم :

اگر عدد اوّل براى دوبار مضاعف شود و عدد دوّم براى دو مرتبه تنصيف گردد صورت ضرب به ضرب « 4 » در « 100 » مبدّل شده و حاصل ضرب ايندو درهم يعنى « 400 » عدد مطلوب مىباشد .

شرح در ضرب « 25 » در « 16 » اگر « 25 » را دو مرتبه تضعيف كنيم يعنى اوّل آن را در دو ضرب كرده سپس حاصل يعنى « 50 » را نيز دوباره در دو ضرب كرده تا « 100 » بشود ناچار عدد ديگر يعنى « 16 » را به تعدادى كه عدد قبلى را بزرگ كرديم بايد كوچك كنيم اين عمل را انجام داده و حاصلش را كه عدد « 4 » باشد در « 100 » ضرب نموديم نتيجه « 400 » شد و اين همان عدد مطلوبست .

متن : تبصرة :

فإن تكثّرت المراتب و تشعّب العمل فاستعن بالقلم .

فإنكان ضرب مفرد في مركب فارسمهما ثمّ اضرب المفرد بصورته في