اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — الصفحة ١٩٧

فصل دوّم در بيان تحصيل ارتفاع بلندىها

1 - آنكه شظية الارتفاع را « منظور از شظية الارتفاع همان دو سر تيز عضاده را گويند » روى « 45 » درجه از صفحه اسطرلاب قرار مىدهيم .

2 - آنكه طورى مىايستيم كه رأس بلندى از دو منفذ و روزنه‌هاى عضاده پيدا باشد .

3 - از محلّ ايستادن تا پاى بلندى را اندازه‌گيرى كرده مقدارش را ضبط مىكنيم .

4 - بلندى قامت را نيز به مقدار حساب مىكنيم .

5 - بلندى قامت را بر مسافت قبلى كه تحصيل كرديم مىافزائيم و حاصل جمع مقدار بلندى مرتفع است .

مرحوم فرهاد ميرزا در كتاب كنز الحساب مىگويد :

شرط اينعمل چنانست كه زمينى كه ما بين مكان رؤيت و اسفل مرتفع است مسطّح باشد و اگر پست و بلند باشد باينعمل ارتفاع را نمىتوان معلوم كرد .

بعد مرحوم مصنّف مىفرمايند ادلّه و براهين اين اعمال را ما در كتاب كبير خود يعنى بحر الحساب آورده‌ايم .

و چون بناى ما در اينكتاب بر اختصار است از ذكر آنها خوددارى كرديم .

و براى طريق پنجم دليلى است كه از مختصّات فهم نقّاد و حديد مرحوم شيخ است كه در حاشيه اسطرلاب فارسى « معروف به بيست باب » تصنيف سلطان الحكماء و المتكلّمين مرحوم محقّق طوسى ذكر نموده و آن حاشيه در دست نيست .

متن : و امّا ما لا يمكن الوصول الى مسقط حجره كالجبال فانظر رأسه من الثّقبتين و لا حظ شظية التّحتانية على اىّ خطوط الظّلّ وقفت و اعلم موقفك و ادرها الى ان يزيد او ينقص قدم او إصبع ثمّ تقدّم او تؤخر الى ان تبصر رأسه مرّة اخرى .

ثمّ امسح ما بين موقفيك و اضربه في سبعة او اثنى عشر بحسب الظّلّ فالحاصل مع قدر قامتك هو المطلوب .