اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — الصفحة ١٢

[ اقسام عدد ]

چيز معتبر است .

اوّل : لازم است از عدد مضاف بزرگتر باشد .

دوّم : لازم است آن را با جميع اجزائش واحد حساب كنيم و عدد مضاف را به آن واحد نسبت دهيم و اسم عدد مضاف را كسر گويند .

مثلا هرگاه عدد « 2 » را نسبت به پنج دهيم و بگوئيم دو خمس يعنى دو پنجم معنايش اينستكه عدد پنج را با جميع اجزائش كه پنج باشد واحد حساب كرده و دو واحد از آن را برداشته و به آن نسبت داده‌ايم و آن را در حساب باينطريق « 5 / 2 » مىنويسند .

عدد « 2 » را كسر گفته و « 5 » را مخرج كسر و آن خطّ بين را خطّ كسرى نامند .

متن : و المطلق انكان له احد الكسور التّسعة او جذر فمنطق و الّا فاصمّ .

ترجمه : و عدد مطلق اگر براى آن يكى از كسور نه‌گانه يا جذر بوده منطق و در غير اين صورت آن را اصمّ خوانند .

شرح تقسيم دوّم مربوط به تقسيم عدد مطلق و صحيح است به اين بيان ، اعداد صحيح بر دو قسمند :

1 - منطق « بضمّ ميم و كسر طاء » .

2 - اصمّ « بفتح همزه و تشديد ميم » .

منطق آنست كه يا داراى جذر باشد و يا يكى از كسور نه‌گانه .

اصمّ آنست كه چنين نباشد يعنى نه جذر داشته باشد و نه كسر .

منظور از جذر آنست كه اگر عددى را بر عددى ديگر تقسيم كنيم حاصل همان عدد مقسوم عليه شود مانند عدد « 16 » كه اگر بعدد « 4 » تقسيم كنيم حاصل همان عدد « 4 » مىشود .

پس عدد « 4 » را جذر و عدد « 16 » را مجذور گويند .