ترجمه و شرح كشف المراد ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٥

- 2 - صانع تعالى عالم است

و الجواب : إن أردتم بوجوب ما علمه تعالى ، أنّه واجب الصدور عن العلم فهو باطل لأنّه تعالى يعلم ذاته و يعلم المعدومات ، و إن أردتم وجوب المطابقة لعلمه فهو صحيح لكن ذلك وجوب لاحق لا سابق فلا ينافي الإمكان الذاتي .

و إلى هذا أشار بقوله : و يمكن اجتماع الوجوب و الإمكان باعتبارين .

متن : اجتماع واجب و امكان ، به دو اعتبار ، جايز است .

شرح : اين پاسخى است به استدلال كسانى كه علم خداوند به امور حادث و متجدد پيش از تحقق آن‌ها را نفى كرده‌اند .

تقرير سخن ايشان آن است كه : اگر علم به يك امر حادث پيش از تحقق آن تعلق بگيرد ، [ مثلا پيش از آن‌كه باران ببارد ، خداوند بداند كه باران مىبارد ] ، لازم مىآيد كه تحقق آن حادث [ - بارش باران ] واجب باشد ، چراكه اگر تحققش واجب و ضرورى نباشد ، [ ممكن خواهد بود و در نتيجه ] جايز است كه تحقق پيدا نكند [ و باران نبارد ] ، ولى [ با عدم تحقق آن حادث ] علم خداوند جهل خواهد شد ، و اين محال است .

پاسخ آن است كه : اگر مقصود شما از وجوب تحقق آنچه علم خداوند به آن تعلق گرفته ، آن است كه صدور آن حادث از علم ، امرى واجب است [ و علم خداوند علت تامهء تحقق معلوم مىباشد ] ، اين امرى باطل است . چون خداى متعال علم به ذات خود و علم به معدومات دارد ، [ و در هيچ يك از اين دو مورد ، علم خداوند ، علّت تحقق معلوم نيست . ] و اگر مقصود شما آن است كه واجب است علم خداوند با معلوم مطابق باشد ، اين امرى صحيح است ، اما اين وجوب ، يك وجوب لاحق است [ كه متفرع بروجود معلوم مىباشد ] ، نه سابق برآن ، و از اين رو با امكان ذاتى معلوم منافاتى ندارد .

مؤلف در عبارت بالا كه گفت : « اجتماع وجوب و امكان ، به دو اعتبار ، جايز است » به همين بيان اخير اشاره كرده است .