نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٢٠

فصل اول [ در تعريف حكم و اقسام او ]

باب اول در احكام مشتمل بر پنج فصل

فصل اول [ در تعريف حكم و اقسام او ]

در تعريف حكم و اقسام او بدانكه حكم عبارتست از خطاب باريتعالى متعلق به افعال مكلفان به اقتضا يا تخيير و مراد به تخيير اباحتست و اقتضاء شامل وجوب و ندب و حرمت و كراهت چه آن يا اقتضاء فعل بود يا اقتضآء ترك و بر هر دو تقدير يا با منع از نقيض بود يا بىمنع . اگر اقتضاء فعل بود با منع از نقيض كه كه تركست وجوب و فرض مرادف اوست پيش اكثر .

و اگر بيمنع از نقيض بود ندب و سنت و نفل و تطوع مرادف او است پيش اكثر و اگر اقتضاء ترك بود با منع از نقيض كه فعلست حرمت و خطر مرادف اوست و اگر بيمنع از نقيض كراهت .

پس از اينجا معلوم شود كه احكام پنج‌اند وجوب و ندب حرمت و كراهت و اباحت و افعال را باعتبار تعلق اين احكام بدان واجب و مندوب و محظور و مكروه و مباح خوانند و بر نفس حكم نيز اين اسماء اطلاق كنند .

پس واجب آنست كه فعل او اقتضاء ثواب كند و ترك او اقتضاء عقاب و مندوب آنكه فعل او اقتضاء ثواب كند و ترك آن اقتضاء عقاب نكند .

و محظور آنكه ترك او اقتضاء ثواب كند و فعل او اقتضاء عقاب .

و مكروه آنكه ترك او اقتضاء ثواب كند و فعل او اقتضاء عقاب نكند .

و مباح آنكه فعل و ترك او هر دو على السويه باشد .

و وجوب و ندب و اباحت در امر داخل‌اند و حرمت و كراهت در نهى و بعضى بجز اين پنج حكم ديگر ثابت كنند و آن را حكم وضعى خوانند