نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٨٩

تفسير فاتحة الكتاب

هاى ديگر باضافت گويند هم چو رب الدار و رب القريه و عالمين جمع عالم است مشتق از علم همچو خاتم از ختم و مراد بعالم نيز هر ذوى علميست از ملك و جن و انس يا هر چه صانع را به دو معلوم كنند .

و پيش حسن بصرى و ضحاك عالم عبارت است از جميع موجودات غير حق تعالى .

و در حديث آمده است كه :

ان لله تعالى ثمانية عشر الف عالم اصغرها هذه الدنيا و ما فيها

و ابو العاليه گفت هيجده هزار است از آن جمله يكى عالم انس است و يكى عالم جن .

و بعضى ديگر گفتند عالم هيجده هزار است يكى از آن اين آسمان و زمين و ما فيها است و حديث مذكور مقوى اينقولست .

و مجاهد گفت عالم آنست كه در عصر واحد باشد همچو قوله تعالى و هو الذى فضلكم على العالمين . الرّحمن روزى دهنده ايشان است در دنيا الرحيم آمرزنده ايشان در آخرت و اين هر دو صفت را به مذهب آنها كه گويند تسميه در اول هر سوره آيتست جهة آن تكرار كرد كه چون در تسميه الله را برحمن و رحيم صفت كرد و در حمد برب العالمين اگر در عقب آن ذكر رحمن و رحيم نكردى كفار گمان بردندى كه مبدو به غير من له الحمد است و رب العالمين را جهة آن تقديم كرد كه ربوبيت بحسب اعتبار مقدم است بر رحمانيت و رحيميت .

و بعضى گفتند الرحمن الرحيم همچو تفسير رب العالمين است .

اى رب العالمين رباهم بالرزق عليهم و بالاحسان بهم فى الدنيا و العفو منهم فى رفع الدرجات فى العقبى

و از رسول صلّى اللّه عليه و آله نقل استكه بر الرحيم وقف نمودى .

مالك يوم الدين يعنى خداوند روز جزاست و اينجا وقف پسنديده است و اضافه مالك با يوم بر سبيل اتساع است همچو يا سارق الليلة اهل الدار ، تقدير چنين باشد كه مالك الامر كله فى يوم الدين و اگر اضافه مالك با يوم اضافه لفظى گيرند