نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٤٧

فصل سيم در بحور پارسيان

و مسدس مخبون نيامده است اما مطوى آمده و تمامت اجزاى مطوى بود چنان كه :

ايصنم از عشق تو بيمار شدم * تو نكنى هيچ بحالم نظرى

و متأخران مخبون و مطوى را با هم تأليف كنند و مفاعلن مفتعلن چهار بار يا بر عكس به كار دارند مثال اول :

ز نيكوان لطف و كرم سزاتر از جور و ستم * مدار ازين بيش بغم دل مرا ماه رخا

مثال دوم :

كيسه هنوز فربه است با تو از آن قوى دلم * چاره چه خاقانى اگر كيسه كشد بلاغرى

و شعرا گاه باشد كه مفتعلن يا مفاعلن دو بار مكرر كنند اما هم در آن قصيده عذر بخواهند چنان كه خاقانى خواسته است

( گرچه بموضع لقب مفتعلن دو بار شد * بحر ز قاعده نشد تا تو بهانه ناورى )

و مربع او جز سالم نيامده است چنان كه :

اى دلبر پاكيزه روى * تا كى عتاب و جنگ تو

و رمل در اصل فاعلاتن است هشت بار و مثمن و مسدس و مربع آيد و مثمن بر دو نوع آمده است سالم و مخبون سالم را سه عروض است اول سالم و او را يك ضربست مانند او چنان كه :

چند گريم چند نالم چند باشم جفت انده * نيست گوئى ماهرويا مرمر از اين غم رهائى

عروض دوم - مقصور و ضرب همچنان ، اين ضعيف گويد :

روزگارى داشتم با روى او چون نوبهار * نوبهارم شد خزان و روزگار از دست رفت

عروض سيم - محذوف و او را يك ضرب است مانند او چنان كه اينضعيف گويد

ايظهور نور پاكت آفرينش را سبب * وى طفيلى وجودت از ثريا تا ثرى