نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٤٤

فصل سيم در بحور پارسيان

و بر اين گونه مسمط چهار خانه بسيار گويند چنان كه :

گفتى بكشم يارى آن يار منم آرى * ور كشته شوم بارى در پاى تو اولى تر

دوم آنكه جزو اول در هر مصراع مفعول باشد و دويم و سيم مفاعيل و چهارم مفاعيلن و مثالش همان بيت اول است كه گفته‌ام الا بر اينوجه بايد خواند :

اى طره هندوى تو سرمايه هر سودا * وى غمزه جادوى تو سر فتنه هر غوغا

دوم عروض و ضرب هر دو مقصور چنان كه اينضعيف گويد :

در عمر دمى با تو نشستن هوسم بود * افسوس كه شد عمر در ايندرد بپايان

يا عروض محذوف و ضرب مقصور چنان كه .

صد سال باميد سلامى و پيامى * چون معتكفان بر در و بام تو توان بود

و چون در پارسى دو ساكن بجاى يكى باشد شايد كه عروض مقصور با محذوف جمعشود .

سيم - وزن دو بيتى است و اينوزن را دو عروضست عروض اول ازل يعنى محذوف مقصور بر وزن فعول و او را دو ضربست اول مانند عروض چنان كه

ديدم بهزار حيله يك بار ز دور * آن روى كه كس نديد بر روى زمين

در اينجا در دو جزو قبض واقع است « 1 » دويم مخبون يعنى محذوف مرتين بر وزن فعل چنان كه اينضعيف گويد :

از آتش سوداى تو گر خاك شويم * آبى ندهى و ليك بر باد دهى « 2 »

عروض دويم مخنق ازل و تخنيق آنست كه متحرك اول را چون در صدر يا ابتدا نباشد اسقاط كنند پس جزو فاع شود و او را دو ضربست اول مانند عروض چنان كه :

يك بار دگر ماه رخا دستم گير * تا از لب نوشين تو بستانم داد

دويم مخنق مخبون بر وزن فل چنان كه :

( 1 ) وزن آن مفعول مقاعلن مفاعيل فعول و دهى كه ضرب است بر وزن فعل . ( 2 ) شويم كه عروض است بر وزن فعول است