نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٣٧

فصل دوم در بيان بحور اشعار عرب و عروض و ضرب و زحاف آن

عروض اول - مقطوف و قطف آنست كه سبب خفيف را اسقاط كنند و ما قبلش را ساكن پس مفاعلتن مفاعل شود نقل كنند با فعولن و او را يكضربست مانند او چنان كه :

لنا غنم نسوّقها غرار * كانّ قرون جلّتها العصى

عروض دوم - مجزو سالم و او را دو ضربست اول مانند او چنان كه :

لقد علمت ربيعة انّ * حبلك واهن خلق

دويم مجزو معضوب و عضب آنست كه حرف دومى را از فاصله صغرى چون در آخر ركن افتد ساكن كنند پس مفاعيلن شود چنان كه :

عجبت لمعشر عدلوا * بمعتمر ابا عمرو

و كامل متفاعلن شش بار است و او را سه عروض است و نه ضرب . عروض اول سالم و او را سه ضربست اول مانند او چنان كه :

و اذا صحوت فما اقصّر عن ندى * و كما علمت شمايلى و تكرّمى

دويم مقطوع بر وزن فعلاتن چنان كه :

و اذا دعونك عمّهنّ فانّه * نسب يزيدك عندهنّ خبالا

سيم - احذ مضمر وحد آنست كه و تد مجموع را در آخر ركن اسقاط كنند و اضمار آنكه حركت حرف دويم را از سبب ثقيل بيندازند پس متفاعلن متفا شود نقل كنند با فعلن چنان كه :

لمن الدّيار برامتين فعاقل * درست و غيّر ايها القطر

و بعضى او را ضرب ديگر ثابت كرده‌اند ، احذ غير مضمر چنان كه :

فسل الدّيار اذا مررت بربعها * مطرت معالم ربعها الدّيم

عروض دوم - احذ و او را دو ضربست اول مانند او چنان كه :

دمن عفت و محا معارفها * هطل احبس و بارح ترب