نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٢٥

فن هشتم از مقاله اولى از قسم اول از كتاب نفايس الفنون علم بديع

يازدهم - تربيع و آن عبارت است از آنكه چهار بيت از فارسى گفته شود يا چهار مصراع چنان كه او را هم از طول توان خوند و هم از عرض و آن را مربع نيز خوانند چنان كه شعر :

بجانت نكارا كه دارى وفا * فؤادى سباه غزال ربيب

نگارا وفا كن بدل بىجفا * سباه بقد كغصن رطيب

كه دارى بدل دوستى مر مرا * غزال كغصن جناه عجيب

وفا بىجفا مر مرا خوشترا * ربيب رطيب عجيب حبيب

دوازدهم - تسميط و آن عبارتست از آنكه شاعر بيتى را به چهار قسم متساوى كنند و در آخر سه قسم سجع نگاه ميدارد و در آخر قسم چهارم قافيه بيرون مى آورد و اين قسم شعر را مسمط و شعر مسجع خوانند چنان كه حريرى گويد :

ايا من يدّعى الفهم * الى كم يا اخا الوهم

تعبّى الذّنب و الذّمّ * و تخطى الخطاء الجمّ

اما بان لك العيب * اما انذرك الشيب

و ما فى نصحه ريب * و لا سمعك قد صمّ

و از پارسى معرى گويد :

قافله شب گذشت صبح برآمد تمام * باده شد اكنون حلال خوابشد اكنون حرام

كيسه بدل شد بكاس جامه بدلشد بجام * خوشتر ازين روزگار كو و كجا و كدام

از قدح مشك بوى باده بيار اى پسر * و ز لب ياقوت رنك بوسه بده اى غلام

و باشد كه چهار مصرع بگويند بر يك قافيه و در آخر مصراع پنجم قافيه با اصلى كه بناء شعر بر آن بود رجوع كنند چنان كه

اى زنده بوصل تو روانم * روشن بجمال تو جهانم

چه جاى حديث اين و آنم * گردست دهد هزار جانم

در پاى مباركت فشانم