نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١١٥

فن هشتم از مقاله اولى از قسم اول از كتاب نفايس الفنون علم بديع

هشتم - تشبيه عكس و آن چنان كه شاعر دو چيز را بگيرد و هر يكى را به ديگرى مانند كند چنان كه :

الرّاح مثل الماء فى كاساتها * و الماء مثل الرّاح فى الغدران

و از پارسى چنان كه :

ز سم ستوران و گرد سپاه * زمين ماه روى و زمين روى ماه

سى و پنجم - تعجيب و آن عبارتست از آنكه در بيت از آن شگفتى نمايد چنان كه

ايا شمعا يضىء بلا انطفاء * و يا بدرا يلوح بلا محاق

فانت البدر ما معنى انتقاصى * و انت الشّمع ما سبب احتراقى

و از فصاحت معنوى بهمينقدر اكتفا كرديم تا بتطويل نينجامد .

فصل دوم در فصاحت لفظى و ازين بيست و پنج نوع ياد كرده شود اول تجنيس و آن عبارتست از آنكه كلماتى كه از جنس يكديگر باشند بقول يا به كتابت در نظم يا نثر بيارند و تجنيس بده قسمست .

اول - تام واو را مستوفى و صحيح نيز خوانند چنان كه رحبة رحبة « 1 » و چنان كه آن خور كه ترازى آن دارد و آن مخور كه ترا زيان دارد و از نظم عربى .

سما و حمى بنى سام و حام * فليس كمثله سام و حام

و از پارسى :

مست عشق تو شدم ايشه خوبان خطا * شرط آنست كه بر مست نگيرند خطا

دوم - تجنيس ناقص و او را تجنيس مختلف نيز خوانند چنان كه :

پياده شود دشمن از اسب دولت * چو باشى بر اسب سعادت سوار

بر اسب سعادت سوارى و دارى * بدست اندرون از سعادت سوار

( 1 ) يعنى ميدان وسيع