منهاج الولاية في شرح نهج البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٧٩

خطبه 1

فمن غلب عقله شهوته فهو أعلى من الملائكة ، و من غلب شهوته عقله فهو أدنى من البهائم » يعنى بدرستى كه خداى تعالى ، ملائكه آفريد و ايشان را عقل داد ، و بهائم آفريد و در ايشان شهوت نهاد ، و بنى آدم آفريد و تركيب كرد در ايشان عقل و شهوت هر دو ، و لهذا آدمى صاحب مجاهده است و قابل ترقّى و تنزّل ، به خلاف ملائك و بهائم . مولانا :

آن دو قوم آسوده از جنگ و حراب * وين بشر با دو مخالف در عذاب

مجنون :

هوى ناقتى خلفى و قدّامى الهوى * و إنّى و إياّه لمختلفان

مولانا :

جان ز هجر عرش اندر فاقه‌اى * تن ز عشق خار بن چون ناقه‌اى

جان گشايد سوى بالا بالها * در زند تن در زمين چنگالها

هر سعادتمندى كه در اين كشاكش ، عاقبة الأمر ، مقتضاى عقل او بر هواى نفس او غالب شد پس او اعلاست از ملائكه . مولانا :

مرد ، اوّل بستهء خواب و خور است * آخر الأمر از ملائك برتر است

آتشى كاوّل ز آهن مى جهد * او قدم بس سست بيرون مى نهد

دايه‌اش پنبه است اوّل ليك اخير * مى رساند شعله‌ها را بر اثير ( 1 )

در پناه پنبه و كبريتها * شعله و نورش برآيد بر سها ( 2 )

چون نشئات متخالفة الاقتضاء در ملك مفقود است ، صاحب مجاهده نيستند ، و عبادت ايشان مقتضاى طبيعت ايشان است ، و علم و معرفت و جميع كمالات ايشان قابل ترقّى و تنزّل و اختلاف در احوال نيست . به خلاف انسان كه به واسطهء جمعيت او نشائات متخالفه را گاه عالم است و گاه جاهل ، گاه عابد است و گاه

( 1 ) اثير : هوا ، فلك نهم ما فوق بر تمامى افلاك

( 2 ) سها : ستاره‌اى است ريز و بسيار خفى در بنات نعش صغرى