منهاج الولاية في شرح نهج البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٩

خطبه 1

« حقيقة الحقّ لا تحدّ * و باطن الربّ لا يعدّ

فباطن لا يكاد يخفى * و ظاهر لا يكاد يبدو

فإن يكن باطنا فربّ * و إن يكن ظاهرا فعبد »

يعنى عين واحد ، از حيثيت تجرّد و اطلاق از تعيّنات و تقيّدات ، حقّ است و از حيثيت تعدّد و تكثّرى كه به واسطهء تلبّس او به تعيّنات مى نمايد ، خلق و عالم .

پس عالم ظاهر حقّ است و حقّ باطن عالم . عالم پيش از ظهور ، عين حقّ بود حقّ بعد از ظهور ، عين عالم بلكه فى الحقيقه يك حقيقت است ، و ظهور و بطون و اوّليت و آخريت ، از نسب و اعتبارات اوست : « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ » .

ثمّ قال - عليه الصلاة و السلام - : « و من قال « فيم » فقد ضمنّه ، و من قال « علام » فقد أخلى منه » و آن كس كه گفت او در حيّزى است ، پس او را در محلّى در آورد و آن كس كه گفت او بر بالاى چيزى است ، پس بدرستى كه خالى كرد آن چيز را از او . شعر :

نهان و آشكارايى هميشه * نه در جاى ( 1 )

و نه بر جايى هميشه

يعنى نسبة الحقّ إلى أعيان المحدثات ليست بطريق المحلّية لها و لا الحاليّة فيها حتّى يكون محلّا للحوادث أو صفة لها أو متمكّنا فيها تعالى ، بل هى مظهرة له و ظاهرة به .

امام اهل توحيد - عليه سلام اللّه الحميد - چون بيان فرمود توحيد حقّ تعالى را در الوهيت و مراتب آن ، و الوهيت مقتضى ارتباط است ميانهء إله و مألوه - چه امرى نسبى است - پس اشاره مى فرمايد به نسبت ميانهء مألوه كه عالم است و إله كه ذات حقّ تعالى است . و ادقّ معارف است دانستن اين نسبت چه محيّر عقول است و مكلّل افهام . عطّار :

( 1 ) دا : جايى