امثال و حكم ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٤٨

با خدا باش و پادشاهى كن * بىخدا باش هرچه خواهى كن .

گفت ياوى جحى كه انده چاشت * در دلم حب و بغض كس نگذاشت .

سنائى .

رجوع بغم فرزند و نان . . . ، شود و رجوع به : از تو حركت . . . ، شود .

با جفتش

. عاميان چون گزندهء را بكشند گويند با جفتش . و گمان كنند كه با اين گفته جفت او نيز هرجا باشد بميرد .

باجى « 1 » خيرم ده

. دخترى در يوزه‌گر را كه صباحتى داشت پادشاهى بزنى گرفت . دختر با همهء ابرام شاه هيچگاه با او بطعام نمىنشست . شاه تجسس را شبى پشت در نهان شد و از روزن بوثاق دختر چشم بدوخت . آنگاه كه خدمتكاران خوان گسترده و برفتند دختر از خورشهاى گوناگون زله‌ها بست . و هريك را در گوشهء بنهاد . سپس برسم گدايان در برابر هريك ايستاد و زبان بسؤال گشاده ميگفت خدايرا باجى خيرم ده و آنگاه از هر زله لقمهء برداشته و پس از ثنا و دعائى بر صاحب خير ، و دست دهنده ، تناول ميكرد . اين مثل كه شايد در ابتدا مانند العادة طبيعة خامسه ، به كار ميرفته است امروز در شكايت يا توبيخ از كم‌كم و اندك‌اندك خريدن يا دادن چيزى مستعمل است . مثال : آذوقهء ساليانه را يكباره بخريد و در خانه بگذاريد و از باجى خيرم ده در دكانها آسوده شويد .

با چرخ ستيزه چون توان كرد .

( چرخم ز دو ديده خون روان كرد . . . ، )

امير خسرو دهلوى .

نظير :

با ايزد تيغ و نيزه برنتوان داشت .

ظهير . رجوع به : با قضا كارزار . . . ، شود .

با چنين خوردن و چنان آروق « 2 » * كى برى رخت خويش بر عيوق .

با چنين خوردن و چنان آروق « 2 » كى برى رخت خويش بر عيوق .

اوحدى .

رجوع به : از گلوبنده . . . ، شود .

با چنين آهن دل آتش سجاف * حق نشايد گفت جز زير لحاف .

با چنين آهن دل آتش سجاف حق نشايد گفت جز زير لحاف .

اين شعر در حال مثلى به صورت مضبوط گفته مىشود ولى اصل مضبوط آن اين است :

كى توان حق گفت جز زير لحاف * با چو تو خشم‌آور آتش سجاف .

مولوى .

با چنين چارپاى لنگ بود * سوى هفت آسمان شدن دشوار .

با چنين چارپاى لنگ بود سوى هفت آسمان شدن دشوار .

سنائى .

با چون خودى درافكن اگر پنجه ميكنى

( . . . ما خود شكسته‌ايم چه باشد شكست ما . )

نظير : ان كنت مناطحا فناطح بذوات القرون . و رجوع به : آن را چه زنى . . . ، شود .

با حملهء شمال چه تاب آورد چراغ * با دولت هماى چه پهلو زند زغن .

با حملهء شمال چه تاب آورد چراغ با دولت هماى چه پهلو زند زغن .

سلمان ساوجى .

با خدا باش و پادشاهى كن * بىخدا باش هرچه خواهى كن .

با خدا باش و پادشاهى كن بىخدا باش هرچه خواهى كن .

شعر به صورت حاضر مثل است و اصل آن از سنائى عليه الرحمه باشد كه فرمايد :

خاك او باش و پادشاهى كن * آن او باش و هرچه خواهى كن .

سنائى .

( 1 ) باجى لغتى تركى و بمعنى خواهر است . ( 2 ) هرچند بعضى فرهنگها همين شعر را براى اين املاى آروق شاهد آورده‌اند ولى به گمان من آروغ با غين صحيح است و اوحدى بتسامح با عيوق قافيه كرده است .