فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٦٦٩
جَهَنَّم
علم جهل مركب است و زيان‌آور .
شيخ بهائى گويد :
ايها القوم الذى فى المدرسه * كلما حصلمتوه وسوسه
ذكركم ان كان من غير الحبيب * ما لكم فى النشأة الاخرى نصيب
علمى كه مجادله را سبب است * نورش ز چراغ بو لهب است
( و از اخلاق ناصرى ص 62 )
جهل بسيط
جهل بسيط
- ( اصطلاح فلسفى ) عدم علم و علم بعدم علم را جهل بسيط ناميده‌اند در مقابل جهل مركب كه جاهل علم به جهل خود ندارد بطورى كه تصور مىكند عالم است و بعبارت ديگر جهل مركب عبارت از جهل و عدم علم به جهل است .
خواجه طوسى گويد : عدم العلم را جهل بسيط ميگويند و در مقابل جهل مركب است كه ضد علم بود .
جَهْلِ مُرَكَّب
جَهْلِ مُرَكَّب
- ( فلسفه ) رجوع به جهل بسيط شود .
الجُهَميَّه
الجُهَميَّه
- ( از اصطلاحات كلامى است ) اصحاب جهم بن صفوان را گويند كه بدعت خود را در ترمذ بنيان نهاد و در مرو كشته شد . اين شخص در نفى صفات ازلى بارى تعالى با معتزله موافقت داشت و بر اين عقيده چيزهايى افزود .
از اعتقاداتش آنكه : بنده هيچ گاه نبايد به صفتى كه خداى به آن صفت موصوف است ، موصوف باشد چرا كه تشبيه لازم آيد .
او صفت حى و علم را از خداوند سلب كرد و گفت او قادر است و فاعل است و خالق چرا كه هيچ موجودى از مخلوقات او به صفت خالق و قادر موصوف نيست معتقد به جبرند و ايمان را فقط معرفت خدا ميدانند اين گروه مورد تكفير قدريه واقع شدند .
( از ملل و نحل شهرستانى ص 38 )
جَهَنَّم
جَهَنَّم
- ( اصطلاح كلامى ) يعنى دوزخ ، دوزخ بر دو قسم بود دوزخ ظاهر و دوزخ باطن دوزخ ظاهر رنجها و عذابهاى دنيوى و اخروى بود . دوزخ باطن نفس كدر و آلودهء انسان بود اهل ذوق گويند مجموعهء صفات رذيله نفس انسان را به صورت جهنم و دوزخ درآورد و صاحب آن دائما در رنج و عذاب بود كارهاى پسنديده و عبادات حق نفس را صيقلى كند و از آلودگيها برهاند لاجرم نفس صاحب آن نفس مطمئنه شود و همواره شاد و خوش باشد .
مولانا گويد :
دوزخ است اين نفس و دوزخ اژدهاست * كو بدرياها نگردد كم و كاست .
هفت دريا را در آشامد هنوز * كم نگردد سوزش آن خلق‌سوز
سنگها و كافران سنگ دل * اندر آينه‌اند رو زار و خجل
سير گشتى سير گويد نى هنوز * اينت آتش اينت آتش اينت سوز
عالمى را لقمه كرد و دركشيد * معده‌اش نعره‌زنان هل مزيد
حق قدم بر وى نهد از لا مكان * آنگه او ساكن شود از كن فكان
چونكه جزو دوزخست اين نفس ما * طبع كل دارد هميشه جزوها
متكلمان را در محل و موضع جهنم اختلاف است بعضى در عالم بالا ميدانند و بعضى در عالم سفلى و عناصر . اخوان آرند : « و لا شك فى ان جهنم هى عالم الكون و الفساد الذى هى دون فلك القمر و ان الجنة هى عالم