فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٩١

تَجْنيسِ خَطّ

جامى گويد :

حسن خوش از روى خوبان آشكارا كردهء * پس به چشم عاشقان آن را تماشا كردهء

ز آب گل عكس جمال خويشتن بنمودهء * شمع گل رخسار و ماه سرو بالا كردهء

جرعهء از جام عشق خود به خاك افشاندهء * ذو فنون عقل را مجنون و شيدا كردهء

گر چه معشوقى لباس عاشقى پوشيدهء * آنگه از خود جلوهء بر خود تمنا كردهء

بر رخ از زلف سيه مشكين سلاسل بستهء * عالمى را بستهء زنجير سودا كردهء

موكب حسنت نگنجد در زمين و آسمان * در حريم سينه حيرانم كه چون جا كردهء

تَجَلّىِ شُهُودى

- ( عرفانى ) تجلى شهودى ظهور وجود است كه مسمى است باسم النور و آن ظهور نفس الرحمن است ( از اصطلاحات شاه نعمت الله ص 65 ) *

همه اسماء به اين نفس موجود * گوئيا هست اين خزائن جود

تَجْنيسْ

- ( اصطلاح بديعى ) و صنعت تجنيس عبارت از ايراد كلماتى است مانند يكديگر در گفتن و نوشتن در نثر يا در نظم و بر هفت قسم است .

تجنيس تام ، تجنيس ناقص ، زائد ، مركب ، مكرر ، مطرف و خطى ( از حدايق ص 5 )

تَجْنيسِ تامّ

- ( ادبى ) تجنيس تام چنانست كه در سخن دو كلمه يا زيادتر آورده شود كه در خواندن و نوشتن يكسان بود و در معنى مختلف و در آنها تركيب و اختلاف حركات و تفاوت و زيادت و نقصان نباشد .

مثال « المرأة السليمة حية تسعى ما دامت حية تسعى » و « چندان خور كت زيان دارد و چندان نخور كت زيان دارد » .

اى چراغ همه بطان خطا * دور بودن ز روى تست خطا

ايا غزال سراى غزل‌سراى بديع * بگير چنگ بچنگ اندر و غزل بسراى

- ( از حدائق ص 6 )

گر چه سرش عربده و جنگ داشت * تنگ شكر در دهن تنگ داشت

كه شاهد در تنگ و تنگ است *

زاهد بكتابى و كتاب من و تو * سنگ‌ست و صراحى انتساب من و تو

تو مردهء كوثرى و من زندهء مى * مشكل كه بيك جو رود آب من و تو

اى شيخ چه دل نهى بدستار * گر مرد دلى دلى بدست آر

خورشيد رخ خوب ترا بنده شده است * تابندهء تو شد است تابنده شده است

امروز شمع انجمن دلبران يكيست * دلبر اگر هزار بود دل بر آن يكيست

تَجْنيسِ خَطّ

- ( اصطلاح ادبى ) اين صنعت را مضارعه و مشاكله نيز خوانند و چنين است كه دو لفظ آورده شود كه در خط مشابه يكديگر باشند و در نطق مخالف « وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً » شب تاريك و راه باريك *

در خدمت تو اسب معانى بتاختم * وز نعمت تو نرد امانى بباختم

( از حدائق ص 11 )