فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٦٩

پيرِ خَرابات

از آن جهت كه مستحق دوستى اوست از جميع وجوه و بمعنى مرشد و راهنماست .

اين كلمه گاه با كلمات ديگر تركيب شده است كه ذيلا يادآور ميشويم .

مانند پير دير . پير خرابات . پير مغان ، پير ميخانه ، پير عقل ، پير زمانه ، پير دانا ، پير عشق ، پير عقل .

مولانا گويد :

آنچه تو در آينه بينى عيان * پير اندر خشت بيند پيش از آن

پير ايشانند كاين عالم نبود * جان ايشان بود در درياى جود

پيش از اين تن عمرها بگذاشتند * پيشتر از كشت بر برداشتند

پيشتر از نقش جان پذيرفته‌اند * پيشتر از بحر درها سفته‌اند

پير پير عقل باشد اى پسر * نى سفيدى موى اندر ريش و سر

از بليس او پيرتر خود كى بود * چونكه عقلش نيست او لاشى بود

طفل گيرش چون بود صاحب كمال * پير باشد در هنر آن خوش خصال

طفل گيرش چون بود عيسى نفس * پاك باشد از غرور و از هوس

آن بياض مو دليل پختگى است * پيش چشم بسته كش كوته تكيست

آن مقلد چون نداند جز دليل * در علامت جويد او دائم سبيل

بهر آن گفتيم كاين تدبير را * چونكه خواهى كرد بگزين پير را

ليك پير عقل ، نى پير مسن * مىندانى ممتحن از ممتحن

آنكه او از پردهء تقليد جست * او بنور حق ببيند سر چه هست

تور پاكش بىدليل و بىبيان * پوست بشكافد درآيد در ميان

*

آنچه بيند آن جوان در آينه * پير اندر خشت بيند عاينه

پير عشق تست نى موى سپيد * دستگير صد هزاران نااميد

عشق صورتها بسازد در فراق * تا مصور سركشد وقت تلاق

كه منم اصل اصول هوش و مست * بر صور عكسى ز حسن ما بد است

پرده‌ها را اين زمان برداشتيم * حسن را بيواسطه افراشتيم

پيرِ خَرابات

پيرِ خَرابات

- ( اصطلاح عرفانى ) كاملان و راهنمايان را گويند .

هر كو به خرابات نشد بىدين است * زيرا كه خرابات اصول دين است

گرفتن دامن پير خرابات ، يعنى دست همت از جميع رسوم و عادات رها كردن ( شرح گلشن راز ص 623 - كشاف ص 1554 ) عراقى گويد :

پيرى ز خرابات برون آمد مست * دل رفته ز دست و جام مى بر كف دست

گفتا مى نوش كاندر اين عالم پست * جز مست كسى ز خويشتن باز نرست

چنان كه مراد از پير كنعان نيز عاشق شيدا است و مرشد كامل و ذات حق است .

حافظ گويد :

شنيده‌ام سخنى خوش كه پير كنعان گفت * فراق يار نه آن مىكند كه بتوان گفت

حديث هول قيامت كه گفت واعظ شهر * كنايتيست كه از روزگار هجران گفت

عطار گويد :