فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٠٨
انَا الْحَقّ
صورت اطلاع اين معانى را نشايند مردى بايد كه عين عشق بود و روزگار وى كيمياى طلق بود .
تا جمال اين كلمه بر او تابد و حقيقت اين حديث بدل دريابد ، مرد تفرقه را با اين كلمه كار نيست و اين كار را عدد و شمار نيست .
يك رنگى و يكتائى بايد . و آشنائى سوى روشنائى بايد ، اين كلمه از دو حال بيرون نيست و اين معنى از اين دو افزون نه ، اگر مرد بصفت اوست ، مرد « انا ، انت » اوست و چون مرد درويش باشد يا در صفت خويش باشد مرد « انا » بصفت قدم باشد بىعلت اين خواطر و بىشركت آدمى باشد .
تا مرد در صفت هستى باشد ميگويد :
من منم ، من را به من راه نيست و چون مرد بصفت نيستى شود و حق ، گويد : من منم ، كس از من آگاه نيست .
و گفته‌اند : اشاره باتحاد است ( شطحيات ص 615 ) .
در شرح شطحيات گويد : در انائيّت سخن از اتحاد كردند و از غير حريت حديث كردند و سخن از عبوديت نكردند لاجرم ، غير از ازل ايشان را سياست كرد و غير كبريا ايشان را بلاكش شد « سبحان - الذى شرف اوليائه بكشف الاسرار » ( شطحيات ص 6 ) .
شاعر گويد :
در عشق تو خوشدلى زمن بيزار است * رو شاد نشين كه بر مرادت كارست
تو كشتن من ميطلبى اين سهل است * من وصل تو ميجويم اين دشوار است
انَا الْحَقّ
انَا الْحَقّ
- ( اصطلاح عرفانى ) اين سخن را حلاج بگفت و سر خود بر باد داد ، اين سخن از اسرار حقيقت است كه هر كه فاش كند سر بر سر سوداى عشق گذارد .
خواجه عبد اللّه گويد : اى سياح گردون كون ، اى مساح بيابان كون ، لاشهء لنگ روحت نعال عقل جان . بر محيط بر نشود بگوى ، مركب عقل را تا لگد بر هامون عدم زند و عدم را در بحر قدم اندازد .
آنگه خود را « رَبِّ أَرِنِي » گويد و از زخم « لَنْ تَرانِي » نترسد .
در جبال افعال نگه كند و در آئينه وجود ، وجود را بيند ، پس آنگه از وجود متلاشى شود ، چون زخم صاعقه باشد و به نيران كبريا سوخته شود و خاكش بطوفان غيرت افشانده شود ، ابتدا « ارنى » گويد و در ميانه « انا الحق » چون دانست كه حدوث در قدم مستحيل است گويد « تب اليك » خلق را ذات چون نمايد ، او در كدام آينه درآيد ، او بنمايد در آينهء خود و هم در آينه خود درآيد « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » كه اول تنزيه است و آخر تحقيق . ( از شطحيات ص 69 ) .
مولانا گويد :
جسمها چون كوزه‌هاى بسته سر * تا كه در هر كوزه چبود در نگر
كوزهء اين تن پر از آب حيات * كوزهء آن تن پر از زهر ممات
گر به مظروفش نظر دارى شهى * ور بظرفش عاشقى تو گمرهى