فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٣٠

اضْطِرار

اضْحِيَه

اضْحِيَه

- اين اصطلاح فقهى است و گوسفندى است كه در ايام نحر در وقت ظهر حاجيان در مكه قربانى كنند ( ايام نحر دهم تا دوازدهم ذى الحجة است ) .

( از دستور ج 1 ص 133 - الفقه 5930 عبادات )

اضْراب

اضْراب

- اين اصطلاح ادبى است اضراب اعراض باشد از چيزى بعد از اقبال بر آن و حروف اضراب ( بل ، ام و او ) مىباشد مانند قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً ، سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ ، مُكْرَمُونَ رجوع به بل و حروف اضراب شود .

( از كشاف ج 1 ص 873 - دستور ج 1 ص 133 ) و در بديع آنست كه سخن در مفردات يا جمل متناسبه را در مدح يا هجا يا غير آن به حرف اضراب ( بل ) عطف كند .

مثال در فارسى :

اى ميوهء دل من لا بل دل * وى آرزوى جانم لا بل جان

مثال ديگر :

عارضش باغى دهانش غنچهء * بل بهشتى در ميانش كوثرى

( از ابدع . . ص 57 )

اضْطِرار

اضْطِرار

- ( اصطلاح فقهى ، كلامى ) اضطرار يعنى ناچارى و ناعلاجى و سختى در امرى و از مواردى است كه محرمات بدان مباح مىشود و واجبات حرام چنان كه اكل مية در مورد اضطرار مباح و بعضا واجب مىشود و در موردى تقيه واجب مىشود و حالت اضطرار در موردى است كه مسأله ضايع شدن نفس محرمه در ميان باشد .

در كليات حقوقى آمده است :

اين قاعده كه از آن تعبير مىشود به اين عبارت : الضّرورات تبيح المحذورات از قواعد مسلمه بين فريقين بشمار ميآيد و مستفاد است از امثال اين روايت :

ما من شىء حرّمه اللّه الّا و قد احلّه لمن اضطر اليه

و اصل مأخذ آيه كريمه إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ زيرا بقاء حرمت مال غير و حرمت اكل ميته مستلزم تلف نفس محترم خواهد بود و به اين لحاظ حرمت مرتفع و تناول طعام غير بدون اذن او جائز است نهايت آنكه ضمان آن بعهدهء اوست .

و به همين قاعده راجع مىشود قاعدهء الضّرورة تتقدّر بقدرها - بلكه مرجع همه اين قواعد بقاعدهء لا ضرر و لا ضرار است .

( كليات حقوق ص 6 ) در علم كلام مضطر در مقابل مختار است يعنى كسى كه در اعمال و رفتار و افعال خود ناچار باشد و زير كلمهء جبر توضيح داده مىشود كه عمل اختيارى معمولا به عملى ميگويند كه از شخص عالم شاعر بدنبال مقدمات عامه فعل كه عبارت از علم ، ميل و شوق و اراده باشد سر بزند و بيش از اين از كلمهء مختار نمىتوان تصور كرد .

و از كلمهء مضطر اين معنى را ميفهميم كه شخص در افعال و رفتار خود تابع اراده و اختيار خود نباشد و فعل اضطرارى فعلى است كه در تحت شرائطى