منتخب اللطائف ( فارسى ) — الصفحة ٥٣٥

قدسى مشهدى

قلندر « 1 »

لطيفا قلندر تخلّص ، او مدّتى پيش على پاشاى مصر مانده . منه :

مفت از كفم « 2 » ربود دلم « 3 » ، ترك تنگ‌چشم * كافر بهشت صورت و مؤمن فرنگ‌چشم

قدسى مشهدى

حاجى محمّد جان قدسى تخلّص مشهدى ، ملك الشّعراى عصر شاهجهان بود « 4 » و در جايزهء اشعار به صلات گرانمايه بهرهء وافى برداشته . چنان‌چه در وقتى كه فيل سفيد بر سبيل تحفه به درگاه جهان‌پناه آمد و شاه بر او سوار شد قدسى اين رباعى گفته گذرانيد :

بر فيل سفيدش كه مبيناد گزند * شد شيفته هركس كه نگاهى افكند

چون شاهجهان بر او برآمد گويى * خورشيد شد از سفيدهء صبح بلند

به انعام لايقه ممتاز شد و به جلدوى يكى از مدايح او را به زر سنجيده و به صلهء مدح ديگر هفت بار دهن او را به جواهر مملو ساخت . با اين همه كمال ، روزى اين شعر را پيش ملّاى مكتب مىخواند :

ساقى به صبوحى قدرى پيش‌تر از صبح * برخيز كه تا صبح شدن تاب ندارم

كودكى گفت : اگر به جاى قدرى ، نفسى گفته شود مناسب بود . قدسى قبول كرد . هذا من ديوانه :

زود به كردم منِ بىصبر داغ خويش را * اوّل شب مىكشد مفلس چراغ خويش را

چو غنچهء گل صد برگ ، آسمان دورنگ * به صد برهنه دهد يك قبا و آن هم تنگ

دارم دلى امّا « 5 » چه دل ، صدگونه حرمان در بغل * چشمىّ و خون در آستين ، اشكىّ و طوفان در بغل

قدسى ندانم چون شود سوداى بازار جزا * او نقد آمرزش به كف ، من جنس عصيان در بغل

ملّاى مذكور مثنوى شاهجهان‌نامه گفته ، چون نام فيروز جنگ در بحر آن گنجايش نداشت به اين حسن ادا بيان كرد :

نهنگى كه از غايت احتشام * نگنجد به بحر از بزرگيش نام

( 1 ) . روز روشن 662 : آقا لطيفا اصفهانى . ( 2 ) . متن : دلم . از روز روشن تصحيح شد . ( 3 ) . روز روشن : دلى . ( 4 ) . ريحانة الادب 4 / 432 : حاج محمّد جان ، در اصل طوسى و از اهالى مشهد بوده و به همين جهت تخلّص قدسى داشت و به منصب ملك الشّعرايى در نزد شاهجهان مفتخر شد . يك ديوان مرتّب و يك منظومهء ظفرنامه در فتوحات شاهجهان از آثار قلمى اوست . در سال 1050 هجرت وفات يافت . آتشكدهء آذر 96 : از ولايت مشهد بوده ولى از آنجا دلگير شد و به هندوستان رفت . در آنجا كمال اعتبار يافت و همان‌جا درگذشت . استخوان‌هاى او را به خراسان بردند . ( 5 ) . متن : آيا . از افاضات استاد انديشمند جناب آقاى محمّد قهرمان ، تصحيح شد .