برهان شفا ( فارسى ) — الصفحة ٥٤٣

يادداشت‌ها

مانند عدد زوج و عدد فرد ؛ در اين صورت محمولات بر سبيل تقابل با موضوع علم مساوىاند و بر آن حمل مىشوند . يعنى مثلا زوجيت با مقابل خود كه فرديّت است با موضوع علم حساب كه عدد است مساوى است .

( 201 ) - قسم اول يعنى ذاتيات باب ايساغوجى .

( 202 ) - يعنى مقدّمات بديهى .

( 203 ) - محمول زمانى « مقول بر كل » يا « مقول على الكلّ » است كه بر تك‌تك افراد موضوع صادق باشد .

( 204 ) - منظور از « جانشينى جنس موضوع » چيزى است كه در حكم جنس است ولى در اصل جنس نيست ؛ زيرا بسيارى از مفاهيم مانند معقولات ثانيه جنس ندارند . ( به پس از اين ، يادداشت شماره‌ى 260 ، مراجعه كنيد ) .

( 205 ) - منظور ابن سينا در اين پاراگراف اين است كه موضوع علم از دو حال خارج نيست : ( 1 ) يا يكى از جواهر است و ( 2 ) يا يكى از اعراض است .

( 1 ) اگر موضوع علم يك جوهر باشد ، و محمولى براى اين موضوع عرضى ذاتى باشد ، در اين صورت جنس آن محمول براى جنس موضوع عرض ذاتى است .

( 2 ) امّا اگر موضوع علم يك عرض باشد ، محمولى كه براى اين موضوع عرض ذاتى است ضرورت ندارد كه جنس آن براى جنس موضوع عرض ذاتى باشد .

( 206 ) - مثال اخير ابن سينا در اين فقره مربوط به شكل زير است :

اين‌كه ابن سينا نوشت : « اين خط هرچند يك خط است امّا از نظر معنى و اعتبار دو خط است » ، يعنى :

خط دو اعتبار دارد : ( 1 ) به يك اعتبار دو زاويه‌ى متبادل

? , e , ? h

را كه مساوىاند توليد مىكند و ( 2 ) به اعتبار ديگر دو زاويه متقابل

? e , ? f

را كه مساوىاند به وجود مىآورد .

در شكل فوق زواياى

? e , ? d , ? a h

خارجى و چهار زاويه‌ى ديگر زواياى داخلى ناميده مىشوند .

( 207 ) - منظور از : « جنس فصل وقتى جنس لحاظ نشود » ، اين است كه وقتى جنس فصل براى نوع جنس لحاظ