قابوس نامه ( فارسى ) — الصفحة ٢٩٤

تعليقات

بر الواح ايوان كيوان مثالش * سپيد آب قمرى و زنگار طوطك

( از جنگى خطى مورخ به 651 ه . نقل از لغت‌نامه )

ص 45 س 18 كه از آسمان سخن آمد : نظير :

سخن از گنبد كبود آمد * ز آسمانها سخن فرود آمد

گر بدى گوهرى و راى سخن * آن فرود آمدى بجاى سخن

ص 46 س 13 خير الامور اوساطها : بهترين كارها ميانه‌روى است ، يا خير الامور اوسطها ( مجمع - الامثال 213 ؛ الجامع الصغير 2 / 68 ) . مولوى گفته است :

در خبر خير الامور اوساطها * مانع آمد ز اختلال اخلاطها

( نقل از امثال و حكم 2 / 767 )

ص 46 س 14 آهستگى : بمعنى درنگ ، ملايمت ، وقار و بردبارى است و درين جا چون مقابل شتاب‌زدگى به كار رفته است به همان معنى نخستين يعنى تأنى و آهسته‌كارى است . سعدى درين بيت آن را بمعنى بردبارى به كار برده است :

بعقل ار نه آهستگى كردمى * بگفتار خصمش بيازردمى

( بوستان 235 )

ز بالا و ديدار و آهستگى * ز بايستگى هم ز شايستگى

( شاهنامهء فردوسى ، بخ 1 / 152 )

ص 46 س 14 گران‌سنگى : بمعنى وقارست و « گران‌سنگ كنايه از مردم با تمكين و وقار باشد » ( برهان قاطع ) و درين جا همان تمكين و وقار مراد است ؛ حلم گران‌سنگ و كوپال گران‌سنگ و خواب گران‌سنگ نيز گفته‌اند كه گران‌سنگ صفت قرار گرفته است و اينك مورد نظر نيست . صائب گويد :

بود چون سبزه زير سنگ از نشو و نما عاجز * زبان عرض حال ما ز تمكين گران‌سنگش

( فرهنگ آنندراج )

« سبك‌سنگ » در برابر گران‌سنگ به كار رفته مثلا درين جمله از كليله و دمنه كه بمعنى بىوقار و بىتمكين نيست بلكه چون در استعاره از شاهين و ترازو سخن مىرود بتناسب يعنى كم‌وزن : « كه شاهين وفا سبك‌سنگ بود » ( كليله و دمنه 244 / 5 ) .

ص 46 س 18 درون‌سو . . . بيرون‌سو : درون‌سو يعنى داخل و جانب داخلى و بيرون‌سو يعنى خارج و طرف خارجى چيزى .

ص 47 س 1 براستى سخن تو گوايى دهد : گوا ، مخفف « گواه » است و « گوايى » بجاى « گواهى » در نسخهء اساس آمده ، اگر محرف گواهى نباشد . فرخى درين بيت