معيار العقول ( فارسى ) — الصفحة ٢٥
باب اول اندر ذكر نامهاى آلات جرّ ثقيل
باب اول اندر ذكر نامهاى آلات جرّ ثقيل
باب اول اندر ذكر نامهاى آلات جرّ ثقيل
آلتهايى كه بدان چيزهاى گران معلوم « 1 » را بقوّتهاى اندك معلوم بر شايد گرفتن ، و چيزهاى صلب را بشكافتن « 2 » و از يكديگر جدا كردن ، و عصر « 3 » چيزها نمودن و مانند آن ، پنج است بدين اسامى :
1 - محور 2 - مخل « 4 »
( 1 ) نامعلوم : ص . - ظاهرا تحريفست ، چه در فنّ جرّ اثقال از نسبت ما بين ثقل معلوم بقوّت معلوم گفتگو مىشود و چند موضع هم در خود كتاب تكرار شده است كه بواسطهء آلات جرّ ثقيل مىخواهند ثقل معلوم را بقوّت معلوم بر گيرند و بردارند - پس عبارت ( نامعلوم ) كه در ( ص ) فقط در همين موضع نوشته ظاهرا تصرّف كاتب نامعلوم است . ( 2 ) شكافتن : خ . صلب بضم صاد بىنقطه و سكون لام بمعنى سخت و محكم است مقابل ( رخو ) بمعنى سست . ( 3 ) عصر : بفتح عين بىنقطه و سكون صاد بىنقطه بمعنى فشار و فشردن و فشارش است . معصر بكسر ميم از همين مادّه ماخوذ است . ضغط بضاد و غين معجمه نيز در مصطلحات فن مرادف عصر به كار ميرود . ( 4 ) اين اصطلاح كه مرادف عتلهء عربى و بيرم و بارم ( ديلم ) فارسى به كار ميرود در نسخ موجود كتاب همه جا بحاء بىنقطه نوشته و ظاهرا تصحيف ( مخل ) بضم ميم و سكون خاء معجمه است بدليل نوشتهء مفاتيح العلوم خوارزمى متوفّى 387 در باب هشتم از مقالهء دوم در فنّ حبل و جرّ اثقال به اين عبارت « و المخل خشبة مدوّرة او مثمّنة بقيه حاشيه در صفحه بعد