گنجينه بهارستان ( مجموعه رساله در علوم قرآن و روايى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢١٦

باب در ذكر ذوات الياء

باب در ذكر ذوات الياء

باب در ذكر ذوات الياء

ذوات الياء عبارت است از الفاتى كه در مصاحف ائمّه آن را تصوير كرده باشد در طرف كلمه . واين الفات يا در أسماء باشد يا در افعال يا در حروف . واز آن حروف منحصر است بر چهار كلمهء : بلى وحتّى وإلى وعلى . وجمله بلى بيست ودو است . وحتّى وإلى وعلى را نشمرده‌ام « 1 » .

امّا أسماء بر دو نوعند : ثلاثي ومزيد عليه ، وافعال نيز همچنين . وامثلهء وارده از هردو نوع أسماء در قرآن عظيم پانزده است ، سه ثلاثي ودوازده مزيد عليه . امّا آن سه ثلاثي وزن فعل به فتح وضمّ وكسر فاء وفتح عين . وامّا آن دوازده‌گانه وزن فعلى است مثلّثة الفاء ، ساكنة العين ، وفعالى به فتح وضمّ فاء ، وأفعل ومفعل به فتح همزه وفتح وضمّ ميم وفتح عين در هرسه ، ومفعّل به ضمّ ميم وتشديد عين ، ومفتعل ، وفعّل به ضمّ فاء وتشديد عين ، وفوعله غالبا .

وامثلهء افعال بيست وسه وزن است هشت از ماضي وباقي از مضارع . پس ماضي فعل ، وأفعل ، وفعّل ، وفاعل ، وافتعل ، واستفعل ، وتفعّل وتفاعل است . ومضارع دو نوع است يا حرف مضارعه از آن مفتوح باشد يا مضموم . واوّل هشت مثال است چهار از آن مضارع ثلاثي يفعل ، وتفعل ، وأفعل ، ونفعل ، وچهار ديگر يتفعّل به ياء وتاء ، وبه تفاعل همچنين . ونوع ثاني هفت مثال است سه از آن مشتمل بر ثلاثي ورباعي از ما لم يسمّ فاعله ، وآن يفعل ، وتفعل ، ونفعل است . وچهار باقي يفعل به ياء وتاء ، ويتفعّل .

وبدانكه از أنواع بعضي متّصل به تاء تأنيث ولام تعريف باشد وبعضي مضاف باشد وبعضي مجرّد از هرسه . واز افعال بعضي آن باشد كه اصلش موزون باشد نه لفظش ، وبعضي مكرّر شوند وبعضي غير مكرّر ، وبعضي يافت نشوند الّا متّصل به ضمير . وما همه را مبيّن سازيم به توفيق خداى تعالى وياد كنيم مجموع آنچه در قرآن عظيم است از

( 1 ) . حتّى 142 بار ، إلى 737 بار ، وعلى 711 بار در قرآن تكرار شده است .