مقدمه اى بر فقه شيعه ( فارسي ) — الصفحة ٥٠
فصل چهارم : أدوار فقه شيعه
شيخ در فقه سنتي شيعي كتاب النهاية را نوشت كه تا چند قرن مهمترين متن فقهى شيعي به
شمار مى رفت . جز آن كتاب الجمل والعقود وبرخى آثار ورسائل فقهى ديگر از وى برجاى
مانده است . تدوين دو مجموعه حديثي تهذيب الأحكام واستبصار وروش هاى أو در جمع ميان
أحاديث متعارض ودر برداشت هاى فقهى برروند تكاملى فقه شيعي تأثير گذارده است .
مكتب شيخ الطائفة به عنوان يك دوره دير پاى فقهى سه قرن تمام به خوبى پاييد وبر جامعه
حقوقى ومحيط علمي شيعه حكمفرما بود . جز آن كه در طول اين سه قرن سه مرحله مختلف بر آن
گذشته است اين چنين :
1 . پيروان شيخ - از زمان حيات شيخ الطائفة تا يك قرن پس از مرگ أو دوره شاگردان
وپيروان اوست . در اين يك قرن تمامى كساني كه برمسند فقاهت نشستند وبه تأليف وتدريس
حقوق شيعي پرداختند جز نقل گفتار شيخ وشرح آن هيچ كار جديدى نياوردند . گويا شخصيت
شيخ چنان بر مراكز علمي شيعي سايه افكنده بود كه كسى را ياراى ابداع وابتكار يا پيشنهاد طرحى
جديد ونظري نو نبود . از اين رو فقهاء اين دوره را مقلده مى گويند كه مقصود تقليد آنان از روش
شيخ ، وتبعيت وپيروى كامل ايشان از آراء وانظار اوست ( 216 ) . سديد الدين حمصى دانشمند مشهور
شيعي در پايان قرن ششم مى گويد پس از شيخ ، شيعه هيچ فقيه مفتى وصاحب نظري نداشته وهمه
فقهاى شيعي حاكى وبيان كننده نظرات شيخ مى باشند ( 217 ) .
مشهورترين فقهاء اين دوره كه نام وآثار آنان در مآخذ فقهى نقل مى گردد عبارتند از :
أبو علي حسن بن محمد بن حسن طوسي ، فرزند شيخ ( در گذشته پس از 515 ) نگارنده شرح
نهاية والمرشد إلى سبيل التعبد .
نظام الدين سليمان بن حسن صهرشتى شاگرد شپخ ونگارنده اصباح الشيعة بمصباح الشريعة
علاء الدين علي بن حسن حلبى نگارنده إشارة السبق إلى معرفة الحق .
أبو علي فضل بن حسن امين الاسلام طبرسى ( م 548 ) نگارنده المنتخب من مسائل الخلاف
عماد الدين محمد بن علي بن حمزه طوسي ( در گذشته پس از 566 ) نگارنده الوسيلة إلى نيل
الفضيلة
قطب الدين سعيد بن هبة الله راوندى ( م 573 ) نگارنده فقه القرآن وچند شرح بر نهاية
قطب الدين محمد بن حسين كيدرى بيهقى ( زنده در 576 ) نگارنده الاصباح .
216 - ببينيد كشف القناع : 442 . 217 - كشف المحجه سيد بن طاووس : 127 / وصول الاخبار حسين بن عبد الصمد عاملي : 33 / معالم الدين ، ص 179 در پايان مبحث اجماع / أبو القاسم بن حسن يزدى 1 : 20 / روضات الجنات 7 : 161 .