مقدمه اى بر فقه شيعه ( فارسي ) — الصفحة ١٧

فصل دوم : كلياتى در باب أصول فقه

مى گيرد . نخست مباحث ألفاظ است كه در باب وضع لغات وشيوه استعمال حقيقي ومجازى آن

وموضوعات مشابه بحث مى كند . سپس بحثهايى كلى است پيرامون مداليل مختلف امر ونهى ، روش

تطبيق قوانين كلى با موارد استثناء ( عام وخاص ) ، احكام مطلق وتقييدات آن ( مطلق ومقيد )

ومدلولات اصلى وضمني قوانين ( مفهوم ومنطوق ) . سپس حجيت منابع چهار گانه فقه مورد بررسى

قرار مى گيرد ، ودر اين ميان از مسائلي مانند ماهيت فقه واحكام حقوقى كه از راه عقل به دست

آمده ، وطرق صحيح كشف حكم شرعي نيز سخن مى رود .

در بخش دوم أصول فقه ، أساس حجيت وحدود اعتبار أصول عمليه بررسى مى شود . اين

أصول عبارتند از چهار أصل : براءت ، احيتاط يا اشتغال ، تخيير واستصحاب . اين چهار أصل همه

مواردى را كه در آن حكم واقعي نا معلوم است شامل مى شود . اگر موردى سابقه اى داشته ووضع

پيشين آن روشن باشد ، به موجب أصل چهارم ( استصحاب ) بايد عين قانون قبلي ادامه يابد : در

غير اين صورت أصل نخستين ( براءت ) حكم مى كند كه تكليفي در آن مورد متوجه شخص نيست . ولى

اگر وجود أصل تكليف مشخص بوده ، اما كيفيت وماهيت آن ميان دو امر مختلف مردد باشد

بر أساس أصل دوم ( احتياط ) بايد تمام محتملات را به جا آورد تا يقين به اداى تكليف حاصل شود .

البتة اين در صورتي است كه چنين كارى ممكن باشد ، اما اگر امكان انجام هر دو يا چند احتمال

وجود ندارد ، در اين صورت مكلف بر أساس أصل سوم ( تخيير ) مخير است كه يكى از آن دو يا چند

امكان را انجام دهد .

در أصول فقه متأخر شيعه اين چهار أصل اهميت بسيار يافته ، وكار برد وزمينه شمول هر يك با

دقت وظرافت بسيار مورد بررسيها وموشكافيها قرار گرفته است . در اين راه بسيارى از مفاهيم

ومباحث دقيق منطقي وفلسفي به كار گرفته شده ، وبسيارى از أفكار نو منطقي وفلسفي در خلال واز

راه اين بحثها براي نخستين بار مطرح گرديده وعرضه شده است .

اين بخش از أصول فقه طي قرن گذشته گسترش فراوان يافته وقسمتى بزرگ از كتابهاى

أصول را به خود اختصاص داده است ، در حالي كه در آثار دانشمندان متقدم تا قرن دهم معمولا تنها

چند صفحه يا گاه حتى چند سطر صرف توضيح اجمالي اين أصول مى گرديد .

پس از دو بخش بالا ، فصلى در باره تعارض قوانين وجود دارد . بيشتر مآخذ علم أصول با فصلى

ديگر در احكام اجتهاد تقليد وشرايط مجتهد ومفتى پايان مى گيرد .

* * *

آن چه در زير مى آيد ليست كوتاهى از أهم آثار در أصول فقه متأخر شيعي از يك قرن أخير

است . اين آثار مهمترين مآخذ مورد مراجعه در مكتب أصولي شيخ انصارى است كه بر أساس ترتيب