مقدمه اى بر فقه شيعه ( فارسي ) — الصفحة ١٦

فصل دوم : كلياتى در باب أصول فقه

شيعه چيره شده وپيشرفت اين دانش متوقف گرديد . ليكن در ثلث أخير آن قرن با ظهور عالم

عاليقدرى چون وحيد بهبهانى ، محمد باقر بن محمد أكمل ( م 1205 ) وكوشش وسعى بليغى كه أو

در نشر وترويج أصول ومبارزه با طرز فكر اخبارى از خود نشان داد اين علم احياء شد وبه سرعت

رو به گسترش نهاد . شاگردان مكتب وحيد هر يك به سهم خود در ترقى وتوسعه اين دانش كوشش

فراوان كردند . كتابهايى چون قوانين از أبو القاسم بن حسن گيلانى ، ميرزاى قمى ( م 1231 ) ، فصول

از محمد حسين بن محمد رحيم أصفهاني ( م 1254 ) ، هداية المسترشدين از محمد تقي بن محمد

رحيم أصفهاني ( م 1248 ) ، مفاتيح از سيد محمد مجاهد كربلايى ( م 1242 ) وضوابط از إبراهيم بن

محمد باقر قزوينى ( م 1262 ) از آثار شاگردان وپيروان اين مكتب است .

شيخ مرتضى انصارى دانشمند ومتفكر بزرگ حقوقى اين قرن ( م 1281 ) بناى أصول فقه را

تجديد كرد ، وبا نبوغ خود آفاق جديد وگسترده‌اى را به روى اين علم گشود ، وآن را به شكلى

بسيار دقيق وأصولي از نو پايه ريزى نمود . مجموعه رسائل أو در أصول فقه كه به نام رسائل يا

فرائد الأصول شناخته مى شود تا كنون در حوزه هاى سنتي فقه شيعي متن درسى است .

در مكتب علمي شيخ انصارى كه تا به امروز ادامه واستمرار يافته است مباني أصول فقه

همواره مورد دقتها وموشكافيهاى دانشمندان قرار گرفته ، وبا ظهور متفكرانى برزگ چون ملا محمد

كاظم آخوند خراساني ( م 1329 ) نگارنده كفاية الأصول ، محمد حسين نائينى ( م 1355 ) ، ضياء

الدين عراقي ( م 1361 ) نگارنده مقالات ومحمد حسين أصفهاني كمپانى ( م 1361 ) نگارنده نهاية

الدراية وبا كوشش هاى فكرى بسيار دقيق آنان ، اينك علم أصول فقه شيعي دقيق ترين دانش

اسلامى است كه از اهميت بسيار برخوردار بوده وكما كان مورد بحثها وبررسيها ، ودر معرض تحولات

وتكميل وتغيير است .

* * *

چنان كه گفته شد فقه شيعه چهار منبع اساسى دارد : قرآن ، سنت ، اجماع وعقل . هدف

اصلى علم أصول فقه نشان دادن كيفيت استخراج احكام فقهى از منابع بالاست . با اين همه ، در

برخى موارد احكام فقهى را نمى توان مستقيما از اين منابع گرفت . براي چنين موارد أصول كلى

خاصي در أصول فقه شيعه مقرر است كه اصطلاحا أصول عمليه خوانده مى شود . بدين طريق أصول

فقه به دو بخش منقسم مى گردد : بخشي در باب روش استنباط احكام از چهار منبع اصلى ، وبخش

ديگر در باب شيوه استفاده از أصول عمليه .

در نخستين بخش أصول فقه ، قواعد استدلال با قوانين مكتوب : قرآن وسنت مورد بحث قرار