راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٢٥

فصل : در نكوهش علم كلام و اندازه آن

است كه كلام به آن منجّر مىشود ، بىترديد اينها حرام و اجتناب از آنها واجب است به همان گونه كه كبر ، ريا و رياست‌طلبى از چيزهايى است كه علم حديث و فقه و تفسير به آن منجّر مىشود كه اينها حرام و اجتناب از آنها واجب است ، ليكن اين امر مانع فرا گرفتن اين دانش نيست ، و چگونه ممكن است ذكر دليل و درخواست و بحث آن ممنوع باشد در حالى كه خداوند متعال فرموده است : قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ * « 13 » ، و نيز : لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ « 14 » ، و نيز : إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ « 15 » يعنى حجّت و برهان ، و نيز : فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ « 16 » و نيز : أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ . . . تا فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ « 17 » . زيرا خداوند استدلال ابراهيم ( ع ) و مجادله‌اش را با خصم و محكوم ساختن او را مورد ستايش قرار داده و فرموده است : تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ « 18 » ، و نيز : قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا « 19 » ، و در داستان فرعون فرموده است : وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ ، تا . . .

أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ « 20 » ، به طور خلاصه قرآن از آغاز تا پايان مشتمل بر احتجاج با كفّار است . امّا عمده‌ترين دليل متكلّمان در توحيد ، قول خداوند متعال مىباشد كه : لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا « 21 » ، و دربارهء قيامت : قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ « 22 » ، و دلائل بسيار ديگر ، و پيامبران پيوسته با منكران

( 13 ) انبيا / 24 : بگو دليلتان را بياوريد . ( 14 ) انفال / 42 : تا آنها كه هلاك مىشوند از روى اتمام حجّت باشد . ( 15 ) يونس / 68 : شما هيچ گونه دليلى بر اين ادّعا نداريد . ( 16 ) انعام / 149 : . . . براى خدا دليل قاطع است . ( 17 ) بقره / 258 : آيا نديدى كسى كه با ابراهيم درباره پروردگارش محاجّه مىكرد ، تا . . . آن مرد كافر مبهوت و وامانده شد . ( 18 ) انعام / 83 : اينها دلائل ما بود كه به ابراهيم در برابر قومش داديم . ( 19 ) هود / 32 : گفتند اى نوح با ما جرّ و بحث كردى ، و زياد سخن گفتى . ( 20 ) شعراء / 30 : ( فرعون گفت ) : و پروردگار جهانيان چيست ؟ تا . . . ( موسى گفت ) : حتّى اگر نشانه آشكارى براى تو بياورم ؟ ( 21 ) انبياء / 22 : اگر در آسمانها و زمين خدايانى جز اللّه بود تباه مىشدند . ( 22 ) يس / 79 : بگو همان كسى آن را زنده مىكند كه نخستين بار آن را آفريد .