اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٩٤
2 - 2 - 1 - 3 . وجه ماضى و مضارع
بررسى اسلوب قرآن در باب نزول ملائكه ، دو مسأله را نشان مىدهد :
1 . هرگاه خداوند متعال از نزول ملائكه به حق سخن مىگويد ، فعل « نزل » از باب تفعيل استعمال مىشود .
2 . در مواردى كه مردم انتظار نزول ملائكه را دارند ، فعل « نزل » از باب افعال به كار مىرود . اين مسأله در سه آيه « وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ » ( مؤمنون : 24 ) ، « وَ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ » ( فرقان : 21 ) ، « قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ » ( فصلت : 14 ) ، مطرح شده و در هر سه آيه حرف « لو » در كنار فعل « انزل » به كار رفته است .
بنابراين اسلوب قرآن در استعمال فعل « نزل » نمىتواند مؤيد قرائت ابن كثير باشد . بلكه برعكس اسلوب قرآن مؤيد قرائت مشهور است .
2 . ( فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ) ( سجده : 17 )
« هيچ كس نمىداند چه چيز از آنچه روشنىبخش ديدگان است به [ پاداش ] آنچه انجام مىدادند براى آنان پنهان شده است » .
فعل « أُخْفِى » به دو وجه « أُخْفِى » و « أُخْفِى » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « أُخْفِى » به فتح ياء است ( مكى بن ابى طالب ، بى تا ، ص 296 ) . فعل « أُخْفِى » به فتح ياء ، فعل ماضى مجهول است و « ما » در موضع استفهام و مبتدا و جمله « مَّا أُخْفِى » در محل نصب مفعول به « تَعْلَمُ » است . با توجه به ساختار نحوى ، معناى آيه اين است : هيچ نفسى از نفوس بشر نمىداند ، چه نعمتهايى كه مايه روشنى ديده هر صاحب ديده‌اى است در قبال اعمال نيكى كه در دنيا كردند ، پنهان شده است . سياق آيات مؤيد قرائت مشهور دانسته شده است . جمله « فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى » در آيه بعد « أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى نُزُلًا بِما كانُوا يَعْمَلُونَ » ( سجده : 19 ) قرائت « أُخْفِى » به وجه مجهول را تأييد مىكند ؛ زيرا جمله « فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى » نيز مانند « ما أُخْفِيَ لَهُمْ » مبهم است و به فاعلش اسناد داده نشده است ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 569 ) . ابوعلى فارسى نيز به اين موضوع اشاره نموده و مى